จากเสียงร้องเรียกตามตรอกซอกซอย สู่ความทรงจำที่เลือนหาย : อาชีพรับจ้างย้อมผ้า แบกปีบเดินเร่ตามถนน

     หากย้อนเวลากลับไปเมื่อหลายสิบปีก่อน ในช่วงที่ประเทศไทยยังไม่มีร้านซักรีดและร้านย้อมผ้าทันสมัยอยู่ทั่วไป เราอาจเคยพบเห็นชายหรือหญิงคนหนึ่งเดินไปตามถนน ตรอกซอกซอย และชุมชนต่าง ๆ พร้อมกับแบกปีบโลหะหรือภาชนะบรรจุอุปกรณ์สำหรับย้อมผ้า บางคนสะพายภาชนะไว้ข้างตัว บางคนหาบอุปกรณ์เดินไปตามบ้านเรือน พร้อมส่งเสียงเรียกลูกค้าให้ทราบว่ามีบริการรับย้อมผ้า

ภาพของคนรับจ้างย้อมผ้าเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตคนไทยในอดีต เป็นอาชีพเล็ก ๆ ที่หลายคนอาจหลงลืมไปแล้ว แต่สำหรับคนที่มีอายุประมาณ 50–70 ปีขึ้นไป ภาพของคนแบกปีบเดินเร่ไปตามถนนอาจเป็นความทรงจำที่คุ้นตาอย่างยิ่ง

อาชีพนี้เกิดขึ้นจากความต้องการของผู้คนในยุคที่เสื้อผ้ายังมีราคาค่อนข้างสูง การซื้อเสื้อผ้าใหม่ทุกครั้งที่เสื้อเก่าซีดจางหรือสีตกจึงไม่ใช่เรื่องที่ทุกครอบครัวจะทำได้ การนำเสื้อผ้าเก่ามาย้อมสีใหม่จึงเป็นทางเลือกที่ช่วยประหยัดเงิน และทำให้เสื้อผ้าตัวเดิมกลับมาดูสวยงามน่าสวมใส่อีกครั้ง

ในอดีตเสื้อผ้าหลายชนิดไม่ได้มีสีสันและลวดลายให้เลือกมากมายเหมือนปัจจุบัน เสื้อผ้าบางตัวเมื่อซักไปนาน ๆ สีจะซีดลง โดยเฉพาะเสื้อผ้าสีดำ สีน้ำเงิน และสีเข้มอื่น ๆ บางครอบครัวจึงเลือกนำเสื้อผ้าไปย้อมสีใหม่แทนการซื้อชุดใหม่ ทำให้เกิดความต้องการบริการย้อมผ้าตามชุมชนและตลาดต่าง ๆ

คนรับจ้างย้อมผ้าจึงเป็นอาชีพที่มีบทบาทในชีวิตประจำวันของผู้คน โดยเฉพาะในชุมชนเมืองและย่านตลาดที่มีบ้านเรือนอยู่หนาแน่น

     อาชีพนี้ทำงานกันอย่างไร

อุปกรณ์ที่พ่อค้าย้อมผ้าใช้ในอดีตมีหลายอย่าง แต่สิ่งที่เป็นเอกลักษณ์คือปี๊บโลหะ หม้อต้มน้ำย้อม เตาอั้งโล่ ถ่านหรือฟืน และไม้สำหรับคนหรือบิดผ้า อุปกรณ์เหล่านี้มีน้ำหนักมาก แต่พ่อค้าต้องแบกหรือหาบติดตัวไปตามถนนเพื่อให้บริการถึงหน้าบ้านลูกค้า

พ่อค้าบางคนใช้ไม้คานหาบอุปกรณ์ทั้งหมดไว้สองข้าง ด้านหนึ่งเป็นเตาอั้งโล่และเชื้อเพลิง อีกด้านหนึ่งเป็นปี๊บหรือหม้อสำหรับต้มน้ำย้อมผ้า เมื่อเดินไปตามถนนก็จะมีเสียงเรียกลูกค้า และบางคนมีเครื่องทำเสียงที่เรียกว่า ป๋องแป๋ง ซึ่งเกิดจากลูกตุ้มกระทบกับตัวเครื่อง ทำให้เกิดเสียงเป็นจังหวะดังไปตามตรอกซอกซอย

เมื่อมีคนเรียกให้หยุด พ่อค้าก็จะสอบถามว่าต้องการย้อมผ้าสีอะไร ในยุคที่การย้อมผ้าสำหรับไว้ทุกข์ได้รับความนิยม งานส่วนใหญ่จะเป็นการย้อมเสื้อผ้าให้กลายเป็นสีดำ ลูกค้าสามารถนำเสื้อสีต่าง ๆ มาให้ย้อมได้ โดยพ่อค้าจะนำผ้าลงต้มในน้ำย้อมสีดำ ใช้ไม้คนและพลิกผ้าให้สีซึมเข้าไปทั่วทั้งชิ้น จากนั้นจึงนำขึ้นมาบิดน้ำออก ก่อนส่งคืนให้เจ้าของนำไปผึ่งให้แห้งและซักอีกครั้ง

สิ่งที่น่าสนใจคือบริการนี้เปรียบเสมือนร้านค้าซักรีดเคลื่อนที่ในยุคปัจจุบัน เพราะลูกค้าไม่จำเป็นต้องเดินทางไปหาร้านย้อมผ้า พ่อค้าจะเดินทางมาหาถึงหน้าบ้าน ช่วยประหยัดทั้งเวลาและค่าเดินทาง

     ทำไมในอดีตจึงมีคนต้องจ้างย้อมเสื้อผ้าสีดำ

เหตุผลสำคัญประการหนึ่งมาจากธรรมเนียมการแต่งกายไว้ทุกข์ ในอดีตครอบครัวไทยจำนวนไม่น้อยไม่ได้มีเสื้อผ้าสีดำเตรียมไว้ในบ้าน เมื่อมีญาติผู้ใหญ่เสียชีวิตและต้องไปร่วมงานศพ จึงจำเป็นต้องหาเสื้อผ้าสีดำหรือสีเข้มมาใช้

แต่การซื้อเสื้อผ้าชุดใหม่อาจเป็นภาระค่าใช้จ่าย โดยเฉพาะครอบครัวที่มีรายได้น้อย การนำเสื้อผ้าที่มีอยู่แล้วมาย้อมเป็นสีดำจึงเป็นทางเลือกที่ประหยัดกว่า

นอกจากนี้ ในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ประชาชนจำนวนมากยังประสบปัญหาความยากลำบาก เสื้อผ้ามีราคาและหาซื้อได้ไม่ง่าย การนำเสื้อเก่ามาย้อมสีใหม่จึงช่วยยืดอายุการใช้งานของเสื้อผ้าได้อีกทางหนึ่ง เรื่องราวเหล่านี้ได้รับการบันทึกไว้ในบทความของมติชนที่กล่าวถึงอาชีพอาแปะรับย้อมผ้าในสังคมไทยเมื่อประมาณ 60 ปีก่อน มติชนออนไลน์

      จุดเปลี่ยนที่ทำให้อาชีพนี้ค่อย ๆ หายไป

เมื่อประเทศไทยเข้าสู่ยุคที่เศรษฐกิจและอุตสาหกรรมสิ่งทอเติบโตขึ้น การผลิตเสื้อผ้าสำเร็จรูปมีจำนวนมากขึ้น ผู้คนสามารถซื้อเสื้อผ้าใหม่ได้ง่ายกว่าเดิม ร้านขายเสื้อผ้ามีอยู่ทั่วไป และเสื้อผ้าสีดำก็กลายเป็นสินค้าที่หาซื้อได้ตลอดทั้งปี

ขณะเดียวกัน โรงงานย้อมผ้าก็เริ่มนำเครื่องจักรและเทคโนโลยีสมัยใหม่เข้ามาใช้ ทำให้การย้อมผ้าสามารถทำได้ในปริมาณมากและมีความสม่ำเสมอมากขึ้น ตัวอย่างเช่น โรงงานย้อมผ้าแห่งหนึ่งในประเทศไทยเริ่มกิจการตั้งแต่ พ.ศ. 2493 โดยใช้วัตถุดิบจากคราม เปลือกไม้ และลูกมะเกลือ ก่อนพัฒนามาสู่เครื่องย้อมผ้าอุตสาหกรรมในเวลาต่อมา

อีกปัจจัยหนึ่งคือวิถีชีวิตของคนเปลี่ยนไป คนรุ่นใหม่ไม่ค่อยนิยมเก็บเสื้อผ้าเก่ามาย้อมสีใหม่เหมือนคนรุ่นก่อน เมื่อเสื้อผ้าซีดหรือเก่า หลายคนเลือกซื้อชุดใหม่แทนการนำไปย้อม ประกอบกับผู้ประกอบอาชีพแบกอุปกรณ์เดินเร่ต้องใช้แรงกายอย่างหนัก ต้องทนความร้อนจากเตาถ่าน และต้องเดินทางเป็นระยะทางไกล ทำให้คนรุ่นหลังไม่ค่อยสนใจสืบทอดอาชีพนี้

      ปัจจุบันอาชีพนี้หายไปแล้วจริงหรือไม่

คำตอบคือ อาชีพนี้ยังไม่ได้หายไปทั้งหมด แต่รูปแบบดั้งเดิมที่ใช้ไม้คานหาบเตาอั้งโล่ ปี๊บต้มน้ำ และเดินเร่ไปตามถนนนั้นกำลังกลายเป็นอาชีพที่พบเห็นได้ยากมาก

หลักฐานที่น่าสนใจคือบทความของมติชน เผยแพร่เมื่อวันที่ 3 พฤศจิกายน 2568 โดย พล.อ.นิพัทธ์ ทองเล็ก ได้บันทึกเรื่องราวอาชีพอาแปะรับย้อมผ้าสีดำ พร้อมกล่าวถึงการเปลี่ยนแปลงของอาชีพนี้ว่า ปัจจุบันผู้ประกอบอาชีพบางส่วนเปลี่ยนจากการเดินหาบอุปกรณ์มาใช้รถจักรยานยนต์พ่วงข้างบรรทุกอุปกรณ์ย้อมผ้า แล้วขับตระเวนไปตามบ้านและหมู่บ้านแทน

นั่นหมายความว่า แม้รูปแบบการทำงานจะเปลี่ยนไป แต่อาชีพรับย้อมผ้าแบบดั้งเดิมยังมีผู้ประกอบอาชีพหลงเหลืออยู่ เพียงแต่มีจำนวนลดน้อยลง และมีผู้สืบทอดไม่มากนัก มติชนออนไลน์

นอกจากนี้ ในปี 2559 ยังมีรายงานข่าวจากจังหวัดนราธิวาส พบชายชื่อชวน รุ่งศรีทอง ประกอบอาชีพรับจ้างย้อมผ้าหลากสีแบบโบราณ โดยใช้เตาถ่าน หม้อ และปี๊บเป็นอุปกรณ์ในการทำงาน เขาคิดค่าบริการย้อมผ้าประมาณ 60–150 บาทต่อชิ้น และใช้เวลาย้อมประมาณ 1 ชั่วโมงต่อชิ้น เรื่องนี้แสดงให้เห็นว่าอาชีพย้อมผ้าแบบดั้งเดิมไม่ได้มีเฉพาะการย้อมสีดำเท่านั้น แต่ยังมีผู้รับย้อมผ้าหลากสีด้วย 

      บทส่งท้าย อาชีพที่ครั้งหนึ่งเคยเดินผ่านหน้าบ้านทุกหลัง

วันนี้หากเราเดินไปตามถนนหรือตรอกซอกซอยในเมืองใหญ่ เราแทบไม่มีโอกาสได้ยินเสียงป๋องแป๋งของพ่อค้าย้อมผ้าเหมือนในอดีตอีกแล้ว ภาพชายสูงวัยที่แบกปี๊บ หาบเตาอั้งโล่ และเดินไปตามชุมชนเพื่อรับย้อมเสื้อผ้าให้ชาวบ้าน กำลังกลายเป็นภาพความทรงจำของคนรุ่นเก่า

อาชีพนี้อาจไม่ได้มีความสำคัญในสายตาของคนยุคใหม่ แต่หากมองย้อนกลับไป จะเห็นว่าเป็นอาชีพที่ช่วยประหยัดค่าใช้จ่ายให้ครอบครัวจำนวนมาก เป็นบริการที่เกิดจากความเข้าใจความต้องการของชาวบ้าน และเป็นตัวอย่างของการทำมาหากินที่ต้องใช้ทั้งฝีมือ ความอดทน และความขยันขันแข็ง

สิ่งที่น่าเสียดายไม่ใช่เพียงการหายไปของพ่อค้าย้อมผ้า แต่คือการที่เสียงเรียกลูกค้าและเสียงป๋องแป๋งซึ่งเคยเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันกำลังเลือนหายไปพร้อมกับกาลเวลา

วันหนึ่งข้างหน้า เด็กที่เกิดในยุคนี้อาจไม่มีโอกาสได้เห็นคนแบกปี๊บเดินย้อมผ้าตามถนนอีกเลย และอาจไม่รู้ด้วยซ้ำว่า ในอดีตเคยมีอาชีพหนึ่งที่สามารถเปลี่ยนเสื้อผ้าเก่าให้กลับมาดูใหม่ได้ โดยไม่ต้องซื้อเสื้อผ้าตัวใหม่แม้แต่ตัวเดียว

นี่คืออีกหนึ่งอาชีพเก่าแก่ของคนธรรมดาที่ควรได้รับการบันทึกไว้ ก่อนที่ภาพความทรงจำเหล่านี้จะหายไปจากสังคมไทยอย่างแท้จริง

 แหล่งข้อมูลประกอบบทความ

      [มติชน – รับย้อมผ้าให้เป็นสีดำ...ตำนานของบรรพบุรุษ](https://www.matichon.co.th/article/news_5436880?utm_source=chatgpt.com) เผยแพร่ 3 พฤศจิกายน 2568 มีรายละเอียดอุปกรณ์ วิธีทำงาน เสียงป๋องแป๋ง และการเปลี่ยนมาใช้รถจักรยานยนต์พ่วงข้าง

     [ผู้จัดการออนไลน์ – ย้อมผ้าแบบโบราณ อาชีพเก่ารายได้งามยามเศรษฐกิจฝืด](https://mgronline.com/south/detail/9590000102302?utm_source=chatgpt.com) รายงานอาชีพรับย้อมผ้าหลากสีในจังหวัดนราธิวาส ปี 2559

     [เนชั่นทีวี – การย้อมผ้าแบบโบราณแห่งเดียวในจังหวัดสงขลา](https://www.nationtv.tv/news/378482095?utm_source=chatgpt.com) รายงานเกี่ยวกับร้านย้อมผ้าแบบดั้งเดิมในจังหวัดสงขลา ปี 2558

      [ประวัติโรงงานประเสริฐสมบูรณ์ เท็กไทล์](https://www.psbtextile.com/history.php?utm_source=chatgpt.com) ประวัติการเปลี่ยนผ่านจากการย้อมผ้าแบบโบราณสู่เทคโนโลยีอุตสาหกรรม