ตะเกียงเจ้าพายุ มหัศจรรย์แห่งแสงสว่างในอดีต ทำงานอย่างไร ใครเป็นผู้คิดค้น และผลิตขึ้นครั้งแรกเมื่อใด?

     หากย้อนกลับไปเมื่อประมาณ 80–100 ปีก่อน ในยุคที่ไฟฟ้ายังเข้าไม่ถึงหมู่บ้านชนบทของประเทศไทย สิ่งหนึ่งที่ถือเป็นเครื่องใช้สำคัญของแทบทุกชุมชนก็คือ ตะเกียงเจ้าพายุ อุปกรณ์ให้แสงสว่างที่มีความพิเศษแตกต่างจากตะเกียงน้ำมันธรรมดา เพราะสามารถให้แสงสว่างจ้าได้มาก แม้จะใช้เพียงน้ำมันก๊าดเป็นเชื้อเพลิงก็ตาม

ในอดีต บ้านที่มีตะเกียงเจ้าพายุมักถือว่ามีฐานะพอสมควร เพราะตะเกียงชนิดนี้มีราคาสูงกว่าตะเกียงธรรมดา ต้องรู้จักวิธีเติมน้ำมัน สูบลม และดูแลรักษาอย่างถูกต้อง

เมื่อจุดขึ้นมาในเวลากลางคืน แสงสีขาวสว่างจากไส้ตะเกียงสามารถส่องสว่างไปทั่วบริเวณบ้าน ลานวัด ตลาดนัด งานบุญ งานแต่งงาน และงานมหรสพต่าง ๆ จนกลายเป็นสัญลักษณ์ของชีวิตชนบทในอดีต

แต่หลายคนอาจสงสัยว่า ตะเกียงเจ้าพายุมีต้นกำเนิดมาจากประเทศอะไร ใครเป็นผู้คิดค้น เหตุใดน้ำมันก๊าดเพียงเล็กน้อยจึงสามารถให้แสงสว่างได้มากกว่าตะเกียงทั่วไป และเหตุใดจึงต้องใช้แรงดันลมก่อนจุดไฟ

      จุดกำเนิดตะเกียงเจ้าพายุ เริ่มต้นเมื่อปี ค.ศ. 1895

ตามข้อมูลที่เผยแพร่โดยกรมศิลปากร ตะเกียงเจ้าพายุในรูปแบบที่เป็นต้นกำเนิดของตะเกียงแรงดันสูงได้รับการจดทะเบียนสิทธิในปี ค.ศ. 1895 โดยมีผู้เกี่ยวข้อง 3 คน ได้แก่ Meyenberg, Wendorf และ Henlein เมื่อวันที่ 12 ธันวาคม ค.ศ. 1895 โดยเรียกสิ่งประดิษฐ์ดังกล่าวว่า Vapourlamp หรือตะเกียงไอ

นับจากนั้น เทคโนโลยีตะเกียงชนิดนี้ก็ได้รับการพัฒนาต่อเนื่อง และถูกนำไปใช้ในบ้านเรือน ตามถนนหนทาง ตลอดจนประภาคารสำหรับช่วยให้เรือเดินทะเลในเวลากลางคืน

อีกบุคคลหนึ่งที่มีความสำคัญต่อวิวัฒนาการของตะเกียงเจ้าพายุคือ คาร์ล เอาเออร์ ฟอน เวลส์บาค นักเคมีชาวออสเตรีย ผู้คิดค้นไส้ตะเกียงแบบเปล่งแสงด้วยความร้อน หรือที่เรียกว่า Welsbach mantle ในปี ค.ศ. 1884 ซึ่งเป็นเทคโนโลยีสำคัญที่ทำให้ตะเกียงประเภทนี้สว่างขึ้นอย่างมาก

จุดนี้ต้องแยกให้ชัดเจนว่า การพัฒนาไส้ตะเกียงเปล่งแสงเกิดขึ้นก่อนการจดสิทธิของตะเกียงไอในปี ค.ศ. 1895 ไม่ใช่สิ่งประดิษฐ์เดียวกัน 

      ใครเป็นผู้ผลิตตะเกียงเจ้าพายุยี่ห้อแรก ๆ

     ประเทศเยอรมนีเป็นหนึ่งในศูนย์กลางสำคัญของการผลิตตะเกียงเจ้าพายุในยุคแรก ๆ โดยชื่อที่นักสะสมตะเกียงทั่วโลกคุ้นเคย ได้แก่

     Petromax

เป็นชื่อยี่ห้อตะเกียงเจ้าพายุที่มีชื่อเสียงอย่างมาก ผลิตโดยบริษัท Ehrich & Graetz ในประเทศเยอรมนี โดย Max Graetz มีบทบาทสำคัญในการพัฒนาและทำตลาดตะเกียงชนิดนี้ในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20

Petromax กลายเป็นหนึ่งในชื่อที่คนทั่วโลกรู้จักเมื่อพูดถึงตะเกียงแรงดันสูง โดยมีหลายรุ่นและหลายขนาด

      Aida

เป็นอีกหนึ่งยี่ห้อตะเกียงแรงดันสูงจากเยอรมนี ซึ่งได้รับความนิยมในตลาดยุโรปและถูกนำเข้ามาจำหน่ายในประเทศไทยด้วย

      Coleman

บริษัท Coleman จากสหรัฐอเมริกา เป็นผู้ผลิตอุปกรณ์ให้แสงสว่างและอุปกรณ์กลางแจ้งที่มีชื่อเสียง โดยมีประวัติการก่อตั้งบริษัทที่เกี่ยวข้องกับตะเกียงในปี ค.ศ. 1905

ตะเกียง Coleman มีรูปแบบและระบบการทำงานหลายรุ่น ทั้งแบบใช้น้ำมันเชื้อเพลิงและแบบใช้แก๊ส

      Optimus และ Radius

เป็นผู้ผลิตจากประเทศสวีเดน ซึ่งมีชื่อเสียงในด้านอุปกรณ์ให้แสงสว่างและอุปกรณ์เดินทางกลางแจ้งเช่นกัน

ดังนั้น ตะเกียงเจ้าพายุไม่ได้มีผู้ผลิตเพียงบริษัทเดียว แต่เป็นเทคโนโลยีที่ได้รับการพัฒนาต่อยอดจากผู้ผลิตหลายประเทศ 

     หลักการทำงานของตะเกียงเจ้าพายุ ทำไมจึงสว่างจ้า?

นี่คือส่วนที่น่าสนใจที่สุด เพราะตะเกียงเจ้าพายุไม่ได้อาศัยการเผาไหม้น้ำมันให้เกิดเปลวไฟธรรมดาเหมือนตะเกียงทั่วไป แต่ใช้หลักการสร้างแรงดันเพื่อเปลี่ยนน้ำมันก๊าดให้กลายเป็นไอเชื้อเพลิง แล้วนำไปเผาไหม้เพื่อให้ความร้อนแก่ไส้ตะเกียงชนิดพิเศษ

อธิบายขั้นตอนการทำงานได้ดังนี้

ขั้นตอนที่ 1 เติมน้ำมันก๊าด

ผู้ใช้เติมน้ำมันก๊าดลงในถังโลหะที่อยู่บริเวณด้านล่างของตะเกียง โดยต้องไม่เติมจนเต็มถัง เพราะต้องเหลือพื้นที่ว่างสำหรับอัดอากาศให้เกิดแรงดัน

ขั้นตอนที่ 2 สูบลมเข้าไปในถัง

ตะเกียงเจ้าพายุจะมีด้ามสูบลมติดอยู่ด้านข้าง ผู้ใช้ต้องสูบลมเข้าไปในถังน้ำมัน เพื่อสร้างแรงดันอากาศภายใน

เมื่อแรงดันเพิ่มขึ้น น้ำมันก๊าดจะถูกดันผ่านท่อส่งน้ำมันขึ้นไปยังส่วนหัวของตะเกียง

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมตะเกียงเจ้าพายุจึงต้องมีอุปกรณ์คล้ายปั๊มลมติดอยู่กับตัว

ขั้นตอนที่ 3 อุ่นท่อให้ร้อนก่อนจุดไฟ

ก่อนเริ่มใช้งาน ต้องอุ่นชุดระเหยน้ำมันหรือท่อไอเชื้อเพลิงให้มีอุณหภูมิสูงพอ โดยตะเกียงบางรุ่นใช้ถ้วยสำหรับใส่แอลกอฮอล์เพื่ออุ่นท่อ ส่วนรุ่นอื่นอาจใช้ระบบอุ่นร้อนที่แตกต่างกัน

เมื่อท่อร้อนเพียงพอ น้ำมันก๊าดที่ไหลผ่านจะเปลี่ยนสภาพเป็นไอเชื้อเพลิงได้ดี

ขั้นตอนที่ 4 ฉีดไอน้ำมันก๊าดออกมาผสมกับอากาศ

เมื่อเปิดวาล์ว ไอเชื้อเพลิงจะถูกส่งผ่านรูขนาดเล็กที่เรียกว่า นมหนู แล้วพ่นออกมาด้วยความเร็วสูง

ไอเชื้อเพลิงจะผสมกับอากาศก่อนเข้าสู่บริเวณหัวเผา ทำให้เกิดการเผาไหม้ที่มีประสิทธิภาพ

ขั้นตอนที่ 5 ไส้ตะเกียงเปล่งแสงสีขาว

หัวใจสำคัญคือไส้ตะเกียงหรือไส้ไหม ซึ่งมีสารประกอบออกไซด์ของโลหะเคลือบอยู่ เมื่อได้รับความร้อนจากเปลวไฟ ไส้ดังกล่าวจะเปล่งแสงสว่างจ้าออกมา

      กระบวนการนี้เรียกว่า การเปล่งแสงจากความร้อน (Incandescence)

กล่าวง่าย ๆ คือ น้ำมันก๊าดทำหน้าที่เป็นเชื้อเพลิง ส่วนไส้ตะเกียงทำหน้าที่เปล่งแสงเมื่อได้รับความร้อน

ไส้ตะเกียงชนิดนี้จึงไม่ใช่ไส้ฝ้ายธรรมดาที่ใช้กับตะเกียงน้ำมันทั่วไป และเมื่อถูกเผาครั้งแรกจะกลายเป็นโครงสร้างเปราะบางคล้ายใยบาง ๆ ต้องระมัดระวังไม่ให้กระทบกระเทือน

ข้อมูลหลักการทำงานดังกล่าวสอดคล้องกับคำอธิบายทางวิชาการของกรมศิลปากร ซึ่งระบุว่าสารเคลือบไส้ตะเกียงมีคุณสมบัติเปล่งแสงได้ดีเมื่อได้รับความร้อน กรมศิลปากร +1

      ตะเกียงเจ้าพายุเข้ามาในประเทศไทยเมื่อใด

เมื่อย้อนกลับมาดูประวัติศาสตร์ของประเทศไทย ตะเกียงเจ้าพายุมีบทบาทอย่างมากในช่วงที่ระบบไฟฟ้ายังไม่แพร่หลายไปถึงชนบท

ในสมัยก่อน บ้านเรือนทั่วไปอาศัยตะเกียงน้ำมันธรรมดา จุดเทียน หรือใช้คบไฟเป็นเครื่องให้แสงสว่าง แต่เมื่อมีตะเกียงเจ้าพายุเข้ามา ผู้คนก็มีทางเลือกที่ให้แสงสว่างได้มากกว่าเดิม

ตะเกียงชนิดนี้จึงได้รับความนิยมในบ้านที่มีฐานะ ร้านค้า ตลาด วัด และสถานที่จัดงานต่าง ๆ

ยิ่งไปกว่านั้น ยังมีหลักฐานทางเอกสารของประเทศไทยที่น่าสนใจมาก

หอจดหมายเหตุแห่งชาติจันทบุรีมีเอกสารกระทรวงมหาดไทย ลงวันที่ 13 กุมภาพันธ์ ถึง 29 มีนาคม พ.ศ. 2487 หรือ ค.ศ. 1944 เรื่องการใช้น้ำมันมะพร้าวธรรมดาแทนแอลกอฮอล์สำหรับจุดตะเกียงเจ้าพายุ

หลักฐานชิ้นนี้แสดงให้เห็นว่าตะเกียงเจ้าพายุมีความสำคัญต่อชีวิตประจำวันของคนไทยในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 และผู้คนยังพยายามหาวัสดุทดแทนเชื้อเพลิงบางชนิดเพื่อให้สามารถใช้งานต่อไปได้

เป็นเรื่องที่น่าสนใจว่า แม้ในช่วงเวลาที่ประเทศกำลังเผชิญกับความยากลำบาก ผู้คนก็ยังต้องหาวิธีรักษาแสงสว่างในบ้านเรือนของตนเอง 

ประเทศไทยเคยผลิตตะเกียงเจ้าพายุเองหรือไม่

     คำตอบคือ เคยมีการผลิตในประเทศไทยด้วย ไม่ได้พึ่งพาการนำเข้าจากต่างประเทศเพียงอย่างเดียว

หนึ่งในเรื่องราวที่น่าสนใจคือ โรงงานผลิตตะเกียงเจ้าพายุในอำเภอบางคล้า จังหวัดฉะเชิงเทรา ซึ่งผลิตตะเกียงภายใต้ชื่อ ตรากระต่ายคู่บางคล้า และมีตราสัญลักษณ์หรือชื่อผู้ผลิตว่า ประมวญภัณฑ์ใช้ฮวด

การผลิตในประเทศเกิดขึ้นเพื่อตอบสนองความต้องการของประชาชน และช่วยให้ผู้คนสามารถซื้อหาเครื่องให้แสงสว่างได้ในราคาที่เข้าถึงง่ายขึ้น

นอกจากนี้ ในตลาดไทยยังมีตะเกียงตราต่าง ๆ เช่น ตรามงกุฎ ตราอูฐ ตรามังกร และตราไก่ ซึ่งปรากฏอยู่ในประวัติศาสตร์การผลิตและการสะสมตะเกียงของไทย

อีกยี่ห้อหนึ่งที่คนไทยรุ่นเก่าคุ้นเคยคือ ตราผีเสื้อ หรือ Butterfly ซึ่งมีประวัติการผลิตและจำหน่ายในเอเชียมาอย่างยาวนาน โดยมีบริษัท Lea Hin Group ในสิงคโปร์เกี่ยวข้องกับการผลิตตะเกียงรุ่นดังกล่าวในช่วงที่มีการบันทึกข้อมูลโดยนักสะสม

อย่างไรก็ตาม โรงงานตรากระต่ายคู่บางคล้าได้รับความเสียหายอย่างหนักจากเหตุเพลิงไหม้ และต้องปิดกิจการในเวลาต่อมา ผู้จัดการออนไลน์ +3

 ทำไมตะเกียงเจ้าพายุจึงค่อย ๆ หายไปจากชีวิตประจำวัน?

เมื่อประเทศไทยขยายระบบไฟฟ้าไปยังอำเภอ ตำบล และหมู่บ้านต่าง ๆ มากขึ้น ความจำเป็นในการใช้ตะเกียงเจ้าพายุก็ค่อย ๆ ลดลง

หลอดไฟฟ้ามีความสะดวกกว่า ไม่ต้องเติมน้ำมัน ไม่ต้องสูบลม ไม่ต้องอุ่นท่อ และไม่ต้องคอยเปลี่ยนไส้ตะเกียงที่เปราะบาง

ตะเกียงเจ้าพายุจึงค่อย ๆ เปลี่ยนสถานะจากเครื่องใช้ประจำบ้าน กลายเป็นของเก่าที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์

แต่ไม่ได้หายไปทั้งหมด เพราะยังมีผู้ผลิตบางรายทำตะเกียงรุ่นใหม่ออกมาจำหน่าย และยังมีนักสะสมทั่วโลกที่สนใจตะเกียงรุ่นเก่า โดยเฉพาะรุ่น Petromax, Aida และ Butterfly

ทุกวันนี้ตะเกียงเจ้าพายุยังถูกนำไปใช้ในการตั้งแคมป์ ตกแต่งร้านอาหารย้อนยุค และจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านหลายแห่ง

       บทสรุป

ตะเกียงเจ้าพายุเป็นสิ่งประดิษฐ์ที่แสดงให้เห็นถึงความสามารถของมนุษย์ในการนำหลักการทางวิทยาศาสตร์มาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน จากการใช้เพียงน้ำมันก๊าด แรงดันอากาศ และไส้ตะเกียงชนิดพิเศษ ก็สามารถสร้างแสงสว่างที่มีความเข้มสูงได้โดยไม่ต้องพึ่งพาไฟฟ้า

จุดกำเนิดของเทคโนโลยีตะเกียงประเภทนี้ย้อนกลับไปถึงปี ค.ศ. 1895 และได้รับการพัฒนาต่อยอดโดยผู้ผลิตจากเยอรมนี สหรัฐอเมริกา และประเทศอื่น ๆ ก่อนจะเดินทางเข้ามามีบทบาทสำคัญในสังคมไทย

สำหรับคนรุ่นเก่า เสียงสูบลม เสียงจุดไฟ และแสงสีขาวสว่างจ้าของตะเกียงเจ้าพายุ อาจเป็นความทรงจำที่ไม่มีวันลืม เพราะมันเคยเป็นแสงสว่างที่ช่วยให้ผู้คนทำงาน กินข้าว อ่านหนังสือ และใช้ชีวิตในยามค่ำคืน ก่อนที่หลอดไฟฟ้าจะเข้ามาเปลี่ยนโลก

      แหล่งข้อมูลและเอกสารอ้างอิง

     กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม – ประวัติและหลักการทำงานของตะเกียงเจ้าพายุ

[อ่านข้อมูลจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติจันทบุรี](https://www.finearts.go.th/12archives/view/36208--%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%98%E0%B8%B5%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%83%E0%B8%8A%E0%B9%89%E0%B8%99%E0%B9%89%E0%B8%B3%E0%B8%A1%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%A1%E0%B8%B0%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%A7%E0%B8%88%E0%B8%B8%E0%B8%94%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%88%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%9E%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%B8%E0%B9%81%E0%B8%97%E0%B8%99%E0%B9%81%E0%B8%AD%E0%B8%A5%E0%B8%81%E0%B8%AD%E0%B8%AE%E0%B8%AD%E0%B8%A5%E0%B9%8C--%E0%B9%83%E0%B8%99%E0%B8%9B%E0%B8%B5-%E0%B9%92%E0%B9%94%E0%B9%98%E0%B9%97?utm_source=chatgpt.com)

      สถาบันเทคโนโลยีนิวเคลียร์แห่งชาติ – ความรู้เกี่ยวกับทอเรียมและไส้ตะเกียงเจ้าพายุ

[อ่านเอกสารนิวเคลียร์รอบตัว](https://elibrary.tint.or.th/wp-content/uploads/2021/11/%E0%B8%99%E0%B8%B4%E0%B8%A7%E0%B9%80%E0%B8%84%E0%B8%A5%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%A3%E0%B9%8C%E0%B8%A3%E0%B8%AD%E0%B8%9A%E0%B8%95%E0%B8%B1%E0%B8%A7_compressed.pdf?utm_source=chatgpt.com)

      ศูนย์ข้อมูลกลางทางวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม – ข้อมูลตะเกียงเจ้าพายุและการใช้ในประเทศไทย

[อ่านประวัติตะเกียงเจ้าพายุ](https://www.m-culture.in.th/album/169947/%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%88%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%9E%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%B8?utm_source=chatgpt.com)

      Thailand Outdoor – ประวัติและข้อมูลตะเกียง Coleman และ Sears

[อ่านประวัติตะเกียง Sears by Coleman](https://thailandoutdoor.com/2016/10/05/%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%81%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%87-sears-by-coleman/?utm_source=chatgpt.com)

      Lantern Lovers – ข้อมูลการสะสมตะเกียงตราผีเสื้อและประวัติการผลิต

[อ่านเรื่อง Butterfly ตรานี้ยังคงส่องสว่าง](https://lanternlovers.wordpress.com/2007/05/22/butterfly-%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%B5%E0%B9%89%E0%B8%A2%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B8%87%E0%B8%AA%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%AA%E0%B8%A7%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%87/?utm_source=chatgpt.com)

       ผู้จัดการออนไลน์ – ประวัติตะเกียงเจ้าพายุในประเทศไทยและโรงงานตรากระต่ายคู่บางคล้า

[อ่านเรื่องราวตะเกียงเจ้าพายุโบราณกว่า 3,000 ดวง](https://mgronline.com/local/detail/9630000112400?utm_source=chatgpt.com)

หมายเหตุด้านประวัติศาสตร์: ปี ค.ศ. 1895 เป็นปีที่มีการจดสิทธิตะเกียงไอซึ่งเป็นต้นกำเนิดสำคัญของตะเกียงแรงดันสูง ไม่ควรเข้าใจว่าเป็นปีที่ Petromax เริ่มผลิตหรือเป็นปีที่ตะเกียงทุกยี่ห้อถือกำเนิดพร้อมกัน

บทความนี้สามารถใช้เป็นรายงานประวัติศาสตร์สิ่งประดิษฐ์และวิถีชีวิตของคนไทยในยุคก่อนมีไฟฟ้าได้ครับ