นางร้องไห้และการรับจ้างร้องไห้หน้าศพในไทย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เสียงคร่ำครวญในงานศพอาจฟังเหมือนความเศร้าที่กลั้นไม่อยู่ แต่ในอดีต เสียงร้องบางส่วนเกิดขึ้นตามหน้าที่และช่วงเวลาที่กำหนดไว้ ผู้ร้องมีทั้งคนใกล้ชิดผู้ตาย ผู้ทำหน้าที่ในพิธี และในบางชุมชนก็มีการว่าจ้างให้มาร่วมร้องด้วย

เรื่องที่มักถูกเล่ารวมกันมีอยู่สองส่วน คือ นางร้องไห้ในราชสำนัก กับการรับจ้างร้องในธรรมเนียมบางชุมชน หลักฐานที่พบอธิบายพิธีในราชสำนักได้ค่อนข้างชัด ส่วนธุรกิจรับจ้างร้องไห้ในไทยปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลมากพอจะบอกจำนวนผู้รับงาน รายได้ หรือยืนยันว่าเหลืออยู่เพียงใด

ผู้ร้องไม่ได้มีฐานะเป็นลูกจ้างเสมอไป

บทความวิชาการในวารสารดำรงวิชาการอธิบายว่า ธรรมเนียมร้องไห้ในพิธีศพอาจสัมพันธ์กับประเพณีมอญ ซึ่งลูกหลาน ญาติสนิท หรือลูกศิษย์มาร้องแสดงความอาลัยและความกตัญญู ก่อนจะมีการจ้างผู้มาร้องเป็นกรณีพิเศษ การได้รับอิทธิพลจากมอญยังเป็นข้อสันนิษฐาน และยังระบุช่วงเวลาที่ธรรมเนียมเข้าสู่ราชสำนักไทยไม่ได้แน่ชัด

ส่วนงานพระบรมศพในราชสำนัก มีบันทึกถึงการเกณฑ์สตรีฝ่ายในมาทำหน้าที่ร้องตามพิธี จึงไม่อาจเหมารวมว่าผู้ร้องทุกคนเป็นผู้รับจ้าง หรือใช้เรื่องค่าจ้างในชุมชนมาอธิบายหน้าที่ของนางร้องไห้ในราชสำนักทั้งหมด

ร้องเป็นบทและมีต้นเสียง

คำให้การขุนหลวงหาวัดกล่าวถึงการเกณฑ์สนมกำนัลมาร้องไห้ในงานพระบรมศพสมัยอยุธยา ส่วนเอกสารที่ศึกษาประวัติธรรมเนียมนี้ยังรวบรวมตัวอย่างบทคร่ำครวญในสมัยรัตนโกสินทร์ เนื้อหากล่าวถึงการอาลัยและความปรารถนาจะตามไปปรนนิบัติผู้ล่วงลับ

การร้องจึงมีรูปแบบมากกว่าการปล่อยเสียงสะอื้นตามอารมณ์ มีทั้งผู้ร้องนำและผู้ร้องรับ ประกอบกับการประโคมในช่วงเวลาที่กำหนด งานเขียนบางชิ้นระบุว่ามีต้นเสียง 4 คน และผู้ร้องรับราว 80–100 คน แต่ตัวเลขนี้เป็นรายละเอียดจากเอกสารที่บอกเล่าธรรมเนียม มิใช่จำนวนที่ยืนยันได้ว่าใช้เท่ากันทุกงาน

เสียงร้องกับดนตรีมอญ

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราชอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างนางร้องไห้ เพลงมอญร้องไห้ และวงปี่พาทย์มอญ โดยรวบรวมข้อเสนอจากนักวิชาการหลายคนไว้ด้วยกัน ชื่อที่คล้ายกันไม่ได้หมายความว่าทุกพิธีใช้คนร้องและเครื่องดนตรีเหมือนกันทั้งหมด บางพิธีมีวงปี่พาทย์ประกอบ บางพิธีอาจไม่มี

ในราชสำนัก ธรรมเนียมนี้ปรากฏต่อเนื่องมาถึงงานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ต่อมาพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงระบุในพระราชพินัยกรรมว่าไม่ให้มีนางร้องไห้ในงานพระบรมศพของพระองค์ โดยผู้ที่ต้องการร้องไห้เพราะอาลัยสามารถแสดงความรู้สึกได้เอง

การเปลี่ยนแปลงในราชสำนักจึงมีหลักฐานให้ติดตามได้ แต่ไม่ได้แปลว่าธรรมเนียมร้องคร่ำครวญของทุกชุมชนสิ้นสุดลงพร้อมกัน และจากข้อมูลที่ตรวจสอบได้ ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอจะกำหนดค่าตัวหรือขนาดตลาดของผู้รับจ้างร้องไห้ในไทย การเล่าเรื่องนี้จึงต้องแยกหน้าที่ในพิธี ประเพณีของแต่ละชุมชน และการว่าจ้างออกจากกัน