ความเชื่อเรื่องจำนวนขั้นและทิศทางบันไดเรือนไทยภาคกลาง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บันไดไม้ทอดจากพื้นดินขึ้นไปยังชานเรือนสูง เวลาเดินขึ้น หลายบ้านมีคำบอกเล่าติดมาด้วยว่าให้ทำขั้นบันไดเป็นเลขคี่ บางคนจำต่อกันมาถึงเรื่องทิศ และเข้าใจว่าบันไดเรือนไทยภาคกลางต้องหันไปทางตะวันออกเสมอ

คำบอกเล่าทั้งสองเรื่องมีที่มาจากคติคนละส่วนกัน จำนวนขั้นเลขคี่เป็นความเชื่อที่มีการบอกต่อ แต่ไม่มีหลักฐานว่าบันไดเรือนภาคกลางทุกหลังต้องหันไปทางตะวันออก แหล่งข้อมูลเกี่ยวกับภาคกลางบางแห่งกลับบันทึกข้อห้ามเรื่องบันไดที่เกี่ยวข้องกับแสงแดดไว้ต่างออกไป

ทำไมจึงมีเลขคี่?

คำสอนที่เล่ากันในบางพื้นที่คือ “บันไดคนขั้นคี่ บันไดผีขั้นคู่” จึงนิยมทำลูกนอนหรือแผ่นไม้ที่ใช้เหยียบเป็นจำนวนคี่ โดยการนับตามคำอธิบายหนึ่งจะนับเฉพาะลูกนอน ไม่นับพื้นดินและพื้นชาน การนับรวมพื้นชานเข้าไปจึงอาจทำให้คนสองคนนับบันไดชุดเดียวกันได้คนละจำนวน

มีคำอธิบายเรื่องจังหวะก้าวประกอบด้วย เช่น การก้าวสลับเท้าไปจนถึงชาน แต่จังหวะนั้นขึ้นอยู่กับเท้าที่เริ่ม วิธีเดิน และวิธีนับ จึงไม่อาจใช้ยืนยันได้ว่าเลขคี่ปลอดภัยกว่าเลขคู่ในทุกกรณี ความเชื่อเรื่องผีก็เป็นคติที่บอกต่อกัน ไม่ใช่ข้อพิสูจน์เรื่องเหนือธรรมชาติ

บันไดมีไว้รับชีวิตบนเรือนสูง

เรือนไทยภาคกลางยกพื้นสูง บันไดจึงเป็นทางเชื่อมระหว่างพื้นดินกับชาน สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนอธิบายว่า บันไดแบบเก่าอาจทำเป็นบันไดพาดและชักขึ้นเก็บบนชานในเวลากลางคืน เพื่อช่วยป้องกันสัตว์ร้ายหรือขโมย ต่อมาจึงมีบันไดติดกับที่ซึ่งแข็งแรงและขึ้นลงได้สะดวกกว่า

แล้วทิศตะวันออกมาจากไหน?

เอกสารของมหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่กล่าวถึงเรือนล้านนาว่ามีทางขึ้นทางทิศตะวันออกและทำขั้นบันไดเป็นเลขคี่ ข้อมูลนี้ช่วยให้เห็นว่ามีคติดังกล่าวในเรือนอีกภูมิภาคหนึ่ง แต่ใช้แทนข้อกำหนดของเรือนภาคกลางทุกหลังไม่ได้

ส่วนสารานุกรมวัฒนธรรมไทยในหัวข้อความเชื่อเกี่ยวกับการปลูกเรือนภาคกลาง บันทึกคำห้ามพาดบันได “สวนตะวัน” โดยอธิบายว่าหมายถึงแนวทิศตะวันออกและตะวันตก เพราะแสงแดดอาจส่องเข้าตาจนเสี่ยงพลัดตก แหล่งข้อมูลอีกแห่งกล่าวเฉพาะการหลีกเลี่ยงบันไดที่ลงไปทางตะวันตก จึงเห็นได้ว่าคำบอกเล่าและรายละเอียดเรื่องทิศไม่ได้ตรงกันทุกสำนวน

เวลาพูดว่าบันได “หัน” ไปทางไหน ยังควรบอกด้วยว่าหมายถึงทิศที่เดินขึ้น ทิศที่เดินลง หรือตำแหน่งของบันไดเมื่อเทียบกับตัวบ้าน เพราะอาจทำให้เข้าใจกันคนละแบบได้

สำหรับบ้านที่ใช้อยู่จริง จำนวนขั้นและทิศเป็นเรื่องที่เจ้าของบ้านอาจเลือกตามความเชื่อได้ ควบคู่กับการดูความสูงและความลึกของขั้นให้เดินสบาย มีราวจับมั่นคง แสงสว่างเพียงพอ และพื้นไม่ลื่น บันไดที่เหมาะจึงต้องดูทั้งตัวบ้านและคนที่ใช้ขึ้นลงทุกวัน