การส่งน้ำแข็งจากโรงน้ำแข็งริมคลองในอดีต

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ก้อนน้ำแข็งใสขนาดใหญ่ลื่นอยู่บนพื้นเปียก คนงานต้องหาจังหวะจับให้มั่นก่อนเคลื่อนย้ายไปยังจุดส่งต่อ ภาพแบบนี้ชวนให้นึกถึงวันที่น้ำแข็งยังต้องเดินทางจากโรงผลิตไปถึงตลาดและร้านค้าในสภาพอากาศร้อน โดยไม่มีช่องแช่แข็งอยู่ทุกบ้าน

หัวใจของงานคือการแบ่งน้ำแข็งก้อนใหญ่ให้เหมาะกับการขนและความต้องการของผู้ซื้อ แล้วรีบส่งต่อก่อนละลายมากเกินไป แรงคนและเครื่องมือจับน้ำแข็งจึงมีบทบาทสำคัญ ส่วนคลองเป็นเส้นทางที่อาจเชื่อมโรงงานกับชุมชนในบางพื้นที่ แต่ข้อมูลที่พบยังไม่เพียงพอจะยืนยันว่าโรงน้ำแข็งริมคลองทั่วไทยใช้วิธีเดียวกัน หรือระบบนี้กำลังหายไปในอัตราเท่าใด

จากของหายากสู่โรงน้ำแข็ง

หอสมุดแห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เล่าว่า น้ำแข็งเคยเป็นของหายากและมีราคาแพง ก่อนที่ในสมัยรัชกาลที่ 5 นายเลิศ เศรษฐบุตร จะตั้งโรงน้ำแข็งสยามบริเวณสะพานเหล็กล่าง เมื่อผลิตในประเทศได้ น้ำแข็งจึงมีโอกาสเข้าถึงผู้คนมากขึ้น แม้การรักษาความเย็นระหว่างขนส่งยังเป็นเรื่องสำคัญ

ก้อนใหญ่ แบ่งเล็ก แล้วส่งต่อ

น้ำแข็งซองเป็นน้ำแข็งก้อนใหญ่ที่ผลิตในแม่พิมพ์ เมื่อนำออกจากซองแล้วจึงอาจแบ่งเป็นชิ้นเล็กตามการใช้งาน บทความของสารคดีไลต์อธิบายคำเรียกที่พบว่า หนึ่งซองแบ่งเป็นสี่กั๊ก และหนึ่งกั๊กแบ่งเป็นสี่มือ คำว่า “มือ” ในที่นี้เป็นชื่อเรียกขนาดก้อน ไม่ได้หมายความว่าต้องใช้มือเปล่าสัมผัสน้ำแข็งเสมอไป

การเคลื่อนก้อนที่ทั้งหนักและลื่นต้องอาศัยความชำนาญ เครื่องมือเหล็กสำหรับจับหรือเกี่ยวช่วยให้ควบคุมก้อนได้ ส่วนรายละเอียดว่าแต่ละโรงใช้ตะขอแบบไหน ส่งด้วยเรือหรือยานพาหนะชนิดใด และส่งไปถึงร้านอย่างไร ต้องดูหลักฐานของโรงน้ำแข็งหรือชุมชนนั้นเป็นแห่ง ๆ

ปลายทางของน้ำแข็งมีหลายแบบ ทั้งร้านเครื่องดื่ม ร้านอาหาร และการเก็บสินค้าให้เย็น ขนาดที่ผู้ซื้อเลือกจึงสัมพันธ์กับพื้นที่เก็บ ปริมาณที่ใช้ และเวลาที่ต้องการรักษาความเย็น น้ำแข็งก้อนหนึ่งกว่าจะถึงมือผู้ใช้จึงเกี่ยวข้องกับทั้งการผลิต การแบ่ง และการขนส่ง

ความสะอาดสำคัญพอ ๆ กับความเย็น

วิธีทำงานในอดีตสะท้อนเงื่อนไขของยุคนั้น แต่ไม่ควรนำการจับน้ำแข็งสำหรับบริโภคด้วยมือเปล่ามาเป็นแบบอย่าง กรมอนามัยเคยเตือนผ่านสื่อว่า ขั้นตอนถอดซอง ตัด บด และขนส่งมีโอกาสทำให้น้ำแข็งสัมผัสคนหรือสิ่งแวดล้อมจนปนเปื้อน พร้อมแนะนำให้เลือกน้ำแข็งหลอดในถุงปิดสนิทที่มีเลขสารบบอาหาร

ปัจจุบันยังมีผู้ประกอบการจำหน่ายทั้งน้ำแข็งซอง น้ำแข็งบด และน้ำแข็งหลอด จึงบอกไม่ได้ว่าน้ำแข็งก้อนใหญ่หมดไปแล้ว สิ่งที่เห็นได้คือผู้ซื้อมีทางเลือกในการบรรจุและจัดส่งมากขึ้น ส่วนภาพโรงน้ำแข็งเก่าและคนงานใช้เครื่องมือเหล็กนั้นช่วยให้มองเห็นแรงงานที่อยู่เบื้องหลังความเย็น ซึ่งครั้งหนึ่งต้องเดินทางมาถึงชุมชนให้ทันก่อนจะละลาย