5 เมืองร้างในไทยที่ครั้งหนึ่งเคยมีผู้คนอาศัยอยู่ ก่อนถูกทิ้งร้างจนเหลือเพียงร่องรอยประวัติศาสตร์

5 เมืองร้างในไทยที่ครั้งหนึ่งเคยมีผู้คนอาศัยอยู่ ก่อนถูกทิ้งร้างจนเหลือเพียงร่องรอยประวัติศาสตร์

 

หากพูดถึงเมืองร้าง หลายคนอาจนึกถึงเมืองที่เต็มไปด้วยบ้านเรือนเก่า ถนนว่างเปล่า และอาคารที่ถูกทิ้งไว้โดยไม่มีผู้คนอาศัยอยู่ แต่ในประเทศไทยก็มีเมืองเก่าและชุมชนโบราณหลายแห่งที่เคยเป็นศูนย์กลางของผู้คน มีการค้าขาย มีการปกครอง และมีวิถีชีวิตที่รุ่งเรือง ก่อนจะต้องเผชิญกับสงคราม การอพยพ หรือการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อม จนเมืองเดิมค่อย ๆ สูญเสียความสำคัญและถูกทิ้งร้างไปในที่สุด

 

บางเมืองเคยถูกกวาดต้อนประชากรออกไปจนแทบไม่เหลือคนอยู่ ขณะที่บางแห่งถูกธรรมชาติและกาลเวลาฝังกลบจนเหลือเพียงซากโบราณสถานให้คนรุ่นหลังได้ศึกษา มาดูกันว่า 5 เมืองและชุมชนเก่าแก่ของไทยมีเรื่องราวอย่างไร และอะไรคือสาเหตุที่ทำให้สถานที่เหล่านี้กลายเป็นเมืองร้าง

 

1. เมืองเชียงแสน จังหวัดเชียงราย เมืองเก่าที่ถูกกวาดต้อนผู้คนออกไปกว่า 22,000 คน

 

เมืองเชียงแสนเป็นเมืองโบราณสำคัญทางภาคเหนือ ตั้งอยู่ริมแม่น้ำโขงในจังหวัดเชียงราย มีประวัติความเป็นมายาวนาน โดยมีการสร้างบ้านแปลงเมืองขึ้นบนพื้นที่เมืองเก่าใน พ.ศ. 1871 ในสมัยพญาแสนภู กษัตริย์ล้านนาองค์ที่ 3 แห่งราชวงศ์มังราย

 

ด้วยทำเลที่ตั้งซึ่งอยู่ใกล้เส้นทางคมนาคมและเป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์สำคัญ เมืองเชียงแสนจึงเกี่ยวข้องกับสงครามและความขัดแย้งหลายครั้ง แต่สิ่งที่ทำให้เมืองแห่งนี้เปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรงคือเหตุการณ์กวาดต้อนประชากรในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์

 

ข้อมูลจากบทความวิชาการเรื่องชาวเชียงแสนย้ายแผ่นดิน ระบุว่า ใน พ.ศ. 2347 เกิดการกวาดต้อนผู้คนครั้งใหญ่ ส่งผลให้เมืองเชียงแสนและหัวเมืองบริวารกลายเป็นเมืองร้าง ประชาชนจำนวนมากถูกเคลื่อนย้ายไปตั้งถิ่นฐานในพื้นที่อื่น

 

ขณะที่ข้อมูลจากศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า มีการกวาดต้อนชาวไทยวนจากเชียงแสนประมาณ 22,000 คน กระจายไปยังเมืองต่าง ๆ เช่น เชียงใหม่ ลำปาง น่าน และพื้นที่ภาคกลาง

 

เมื่อผู้คนจำนวนมากถูกนำออกจากเมือง บ้านเรือนและพื้นที่อยู่อาศัยเดิมจึงขาดประชากร เมืองเชียงแสนกลายเป็นเมืองร้างอยู่ช่วงเวลาหนึ่ง ก่อนจะมีการฟื้นฟูเมืองขึ้นอีกครั้งใน พ.ศ. 2423

 

ปัจจุบันเชียงแสนยังเป็นเมืองที่มีผู้คนอาศัยอยู่ แต่พื้นที่เมืองเก่ายังคงมีโบราณสถาน กำแพงเมือง และร่องรอยทางประวัติศาสตร์ที่สะท้อนให้เห็นว่า ครั้งหนึ่งเมืองแห่งนี้เคยผ่านเหตุการณ์ครั้งใหญ่ที่ทำให้ผู้คนต้องจากบ้านเกิดไปตั้งถิ่นฐานในดินแดนอื่น

 

2. เมืองถลาง จังหวัดภูเก็ต เมืองเก่าที่ถูกเผาทำลายจากสงคราม

 

ก่อนที่ภูเก็ตจะกลายเป็นเมืองท่องเที่ยวที่มีชื่อเสียงระดับโลก พื้นที่แห่งนี้เคยมีเมืองถลางเป็นศูนย์กลางการปกครองและชุมชนสำคัญของเกาะภูเก็ต

 

เมืองถลางมีความสำคัญทั้งด้านการค้าขาย การปกครอง และทรัพยากรธรรมชาติ โดยเฉพาะแร่ดีบุกที่กลายเป็นทรัพยากรสำคัญในการสร้างความมั่งคั่งให้กับพื้นที่ในเวลาต่อมา

 

เหตุการณ์สำคัญเกิดขึ้นใน พ.ศ. 2328 เมื่อกองทัพพม่ายกทัพเข้ามาตีเมืองถลาง แต่ชาวเมืองสามารถร่วมกันป้องกันเมืองไว้ได้ โดยมีวีรกรรมของท้าวเทพกระษัตรีและท้าวศรีสุนทรเป็นเหตุการณ์สำคัญที่ถูกจดจำมาจนถึงปัจจุบัน

 

อย่างไรก็ตาม ใน พ.ศ. 2352 พม่าได้ยกทัพเข้ามาโจมตีอีกครั้ง และครั้งนี้เมืองถลางได้รับความเสียหายอย่างหนัก บ้านเรือนและพื้นที่สำคัญถูกเผาทำลาย ชาวเมืองจำนวนมากต้องหลบหนีออกจากพื้นที่ไปอาศัยอยู่ตามป่าและเมืองอื่น ๆ

 

ข้อมูลจากสารานุกรมวัฒนธรรมไทยระบุว่า เหตุการณ์ครั้งนั้นทำให้ไม่สามารถจัดตั้งเมืองถลางขึ้นใหม่ได้ในเวลาอันรวดเร็ว จึงต้องรวบรวมผู้คนไปตั้งหลักที่เมืองพังงาก่อน

 

ต่อมาเมื่อสถานการณ์เริ่มสงบ เมืองถลางจึงได้รับการฟื้นฟูขึ้นอีกครั้ง แต่ศูนย์กลางความเจริญของภูเก็ตเริ่มเปลี่ยนไปตามการเติบโตของชุมชนเหมืองแร่ดีบุกในพื้นที่อื่น

 

เรื่องราวของเมืองถลางจึงเป็นตัวอย่างของเมืองที่เคยมีความสำคัญ แต่ต้องกลายเป็นเมืองร้างจากสงครามและการทำลายบ้านเมืองอย่างรุนแรง

 

3. เมืองเก่าตะกั่วป่า จังหวัดพังงา เมืองเหมืองแร่ที่เคยรุ่งเรืองก่อนถูกทำลาย

 

ตะกั่วป่าเป็นพื้นที่ที่มีประวัติศาสตร์เกี่ยวข้องกับการค้าและการทำเหมืองแร่ดีบุกมาอย่างยาวนาน โดยเฉพาะในช่วงที่แร่ดีบุกเป็นสินค้าสำคัญของภาคใต้

 

เมืองตะกั่วป่าในอดีตตั้งอยู่บริเวณบ้านตะกั่วป่า หมู่ที่ 8 ตำบลโคกเคียน อำเภอตะกั่วป่าในปัจจุบัน พื้นที่ดังกล่าวเคยเป็นศูนย์กลางการปกครองและการค้าขายของเมืองชายฝั่งทะเลอันดามัน

 

แต่เมืองแห่งนี้ต้องเผชิญกับเหตุการณ์สงครามเช่นเดียวกับเมืองถลาง โดยใน พ.ศ. 2352 กองทัพพม่าได้ยกทัพเข้ามาโจมตีหัวเมืองทางภาคใต้ เมืองตะกั่วป่าถูกทำลายอย่างหนัก ชาวเมืองจำนวนหนึ่งต้องหลบหนีเข้าป่า ขณะที่อีกส่วนหนึ่งอพยพไปอยู่บริเวณปากแม่น้ำพังงา

 

เหตุการณ์ดังกล่าวทำให้เมืองตะกั่วป่าเดิมกลายเป็นเมืองร้างในที่สุด

 

ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 3 มีการฟื้นฟูเมืองขึ้นใหม่ โดยเลือกบริเวณบ้านตลาดใหญ่เป็นศูนย์กลางแห่งใหม่ เริ่มจากการสร้างวัดและจวนเจ้าเมือง ก่อนที่ชุมชนจะกลับมาเติบโตอีกครั้ง

 

หลังจากนั้นตะกั่วป่ากลายเป็นพื้นที่สำคัญด้านการทำเหมืองแร่ดีบุก โดยเฉพาะในสมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งกิจการเหมืองแร่ขยายตัวอย่างมาก

 

เรื่องราวของเมืองตะกั่วป่าจึงไม่ได้จบลงด้วยการสูญหายไปจากแผนที่ แต่เป็นการย้ายศูนย์กลางเมืองจากพื้นที่เดิมไปยังพื้นที่ใหม่ ทำให้บริเวณเมืองเก่ากลายเป็นร่องรอยทางประวัติศาสตร์ที่สะท้อนผลกระทบจากสงครามในอดีต

 

4. เวียงกุมกาม จังหวัดเชียงใหม่ เมืองโบราณที่ถูกทิ้งร้างก่อนถูกตะกอนดินฝังกลบ

 

เวียงกุมกามเป็นเมืองโบราณที่ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของตัวเมืองเชียงใหม่ สร้างขึ้นในสมัยพญามังราย โดยมีลักษณะเป็นเมืองที่มีกำแพงดินและคูเมืองล้อมรอบ

 

พื้นที่แห่งนี้มีความสำคัญต่อประวัติศาสตร์ล้านนา เพราะเคยเป็นเมืองสำคัญก่อนที่พญามังรายจะย้ายศูนย์กลางการปกครองไปสร้างเมืองเชียงใหม่

 

เวียงกุมกามตั้งอยู่ในพื้นที่ลุ่มต่ำใกล้แม่น้ำปิง ทำให้มีปัญหาเรื่องน้ำท่วมอยู่เป็นระยะ และมีความเชื่อที่เล่าต่อกันมาว่า เมืองแห่งนี้ถูกทิ้งร้างเพราะเกิดน้ำท่วมใหญ่จนไม่สามารถอยู่อาศัยได้

 

แต่ข้อมูลทางโบราณคดีจากกรมศิลปากรได้ให้รายละเอียดที่น่าสนใจมากกว่านั้น

 

ผลการศึกษาชั้นดินและซากโบราณสถานพบว่า การทิ้งร้างของเวียงกุมกามเกิดขึ้นก่อนเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ กล่าวคือ มีหลักฐานว่าซากสิ่งก่อสร้างบางแห่งพังทลายและขาดการดูแลก่อนที่ตะกอนน้ำท่วมจะเข้ามาทับถมในภายหลัง

 

นักโบราณคดีจึงเสนอว่า การอพยพของผู้คนและเหตุการณ์สงครามอาจเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เมืองสูญเสียความสำคัญไปก่อน จากนั้นน้ำท่วมจึงเข้ามามีส่วนทำให้โบราณสถานถูกฝังอยู่ใต้ชั้นดิน

 

ปัจจุบันเวียงกุมกามได้รับการขุดค้นและบูรณะ มีวัดและโบราณสถานหลายแห่งเปิดให้ประชาชนเข้าไปศึกษา ทำให้พื้นที่แห่งนี้กลายเป็นแหล่งเรียนรู้ประวัติศาสตร์สำคัญของจังหวัดเชียงใหม่

 

5. ชุมชนโบราณดงเมืองเตย จังหวัดยโสธร เมืองเก่าที่หายไปจากประวัติศาสตร์

 

ดงเมืองเตยเป็นแหล่งโบราณคดีสำคัญในจังหวัดยโสธร ตั้งอยู่ในพื้นที่บ้านสงเปือย อำเภอคำเขื่อนแก้ว เป็นชุมชนโบราณที่มีพัฒนาการมาตั้งแต่หลายร้อยปีก่อน

 

หลักฐานทางโบราณคดีพบว่า ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 12–13 ชุมชนแห่งนี้มีการขุดคูน้ำและสร้างคันดินล้อมรอบเมือง มีศาสนสถานที่เกี่ยวข้องกับศาสนาฮินดู และมีหลักฐานทางวัฒนธรรมที่ได้รับอิทธิพลจากอารยธรรมเขมร

 

ต่อมาในช่วงพุทธศตวรรษที่ 14–15 พบหลักฐานว่าผู้คนในชุมชนเริ่มมีความเกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนามากขึ้น โดยพบใบเสมาหินและหลักฐานการใช้พื้นที่ทางศาสนา

 

เมืองโบราณแห่งนี้ยังคงมีพัฒนาการต่อมาอีกหลายช่วงเวลา ก่อนที่หลักฐานการอยู่อาศัยจะเริ่มขาดหายไปหลังกลางพุทธศตวรรษที่ 17

 

ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า หลังพุทธศตวรรษที่ 18 เมืองโบราณดงเมืองเตยคงถูกทิ้งร้าง เนื่องจากไม่พบหลักฐานการอยู่อาศัยอย่างต่อเนื่องในช่วงเวลาถัดมา

 

อย่างไรก็ตาม พื้นที่แห่งนี้ไม่ได้หายไปจากการใช้ประโยชน์ของมนุษย์อย่างถาวร เพราะยังพบหลักฐานว่ามีผู้คนกลับเข้ามาใช้พื้นที่อีกครั้งในช่วงพุทธศตวรรษที่ 20–22

 

ปัจจุบันดงเมืองเตยเป็นแหล่งโบราณคดีที่ช่วยให้เข้าใจพัฒนาการของชุมชนโบราณในภาคอีสาน ทั้งด้านการปกครอง ศาสนา และการตั้งถิ่นฐานของผู้คนในอดีต

 

สรุป เมืองร้างในไทยไม่ได้หายไปเพราะสาเหตุเดียว

 

จากทั้ง 5 แห่งจะเห็นว่า การกลายเป็นเมืองร้างในประเทศไทยมีสาเหตุแตกต่างกันออกไป เมืองเชียงแสนได้รับผลกระทบจากการกวาดต้อนผู้คนครั้งใหญ่ เมืองถลางและตะกั่วป่าถูกทำลายจากสงคราม ขณะที่เวียงกุมกามมีประวัติการอพยพและการเปลี่ยนแปลงของพื้นที่ ส่วนดงเมืองเตยเป็นชุมชนโบราณที่ค่อย ๆ สิ้นสุดการอยู่อาศัยไปตามพัฒนาการของบ้านเมือง

 

แม้บางแห่งจะไม่มีบ้านเรือนหรือผู้คนหลงเหลืออยู่ในสภาพเดิม แต่หลักฐานอย่างกำแพงเมือง คูน้ำ วัดเก่า โบราณวัตถุ และเอกสารทางประวัติศาสตร์ยังคงบอกเล่าเรื่องราวของผู้คนในอดีตได้เป็นอย่างดี

 

เมืองเหล่านี้จึงไม่ใช่เพียงสถานที่ร้างที่ถูกธรรมชาติกลืนกิน แต่เป็นหลักฐานสำคัญที่ทำให้เห็นว่า สงคราม การเมือง เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม สามารถเปลี่ยนแปลงชุมชนที่เคยรุ่งเรืองให้กลายเป็นเมืองเงียบสงัดได้อย่างไร