ทวีปใดบนโลกที่ไม่มีทะเลทราย? ไขข้อสงสัยเรื่องทะเลทรายยุโรปและทะเลทรายน้ำแข็งแห่งแอนตาร์กติกา

ทวีปใดบนโลกที่ไม่มีทะเลทราย? ไขข้อสงสัยเรื่องทะเลทรายยุโรปและทะเลทรายน้ำแข็งแห่งแอนตาร์กติกา

เมื่อพูดถึงทะเลทราย หลายคนมักนึกถึงภาพผืนทรายกว้างใหญ่ เนินทรายที่ทอดยาวสุดสายตา และสภาพอากาศร้อนจัดจนแทบไม่มีสิ่งมีชีวิตอาศัยอยู่ แต่ในทางภูมิศาสตร์ ทะเลทรายไม่ได้หมายถึงพื้นที่ที่มีแต่ทรายหรือมีอุณหภูมิสูงเท่านั้น เพราะสิ่งสำคัญที่ใช้จำแนกทะเลทรายคือปริมาณหยาดน้ำฟ้าที่ได้รับน้อยมากเมื่อเทียบกับการสูญเสียน้ำ

ด้วยเหตุนี้ พื้นที่ที่มีน้ำแข็งปกคลุมอย่างแอนตาร์กติกาจึงสามารถจัดเป็นทะเลทรายได้เช่นกัน ขณะที่ทวีปยุโรปซึ่งมีภูมิอากาศหลากหลายและมีพื้นที่สีเขียวจำนวนมาก ก็มีพื้นที่แห้งแล้งที่ได้รับการเรียกว่าเป็นทะเลทรายอยู่ด้วย

ดังนั้น คำถามที่ว่า “ทวีปใดไม่มีทะเลทราย” จึงไม่ได้มีคำตอบง่าย ๆ อย่างที่คิด เพราะต้องพิจารณาก่อนว่าเรากำลังใช้เกณฑ์ใดในการจำแนกทะเลทราย

ทะเลทรายคืออะไร?

ทะเลทราย (Desert) คือพื้นที่ที่มีปริมาณหยาดน้ำฟ้าต่ำมาก ไม่ว่าจะเป็นฝน หิมะ หรือน้ำในรูปแบบอื่น ๆ เมื่อเทียบกับปริมาณน้ำที่สูญเสียไปจากการระเหยและการคายน้ำของพืช ทำให้มีน้ำไม่เพียงพอต่อการเจริญเติบโตของพืชจำนวนมาก

ตามเกณฑ์ที่ใช้กันอย่างแพร่หลาย ระบบหนึ่งกำหนดให้พื้นที่แห้งแล้งที่มีปริมาณฝนเฉลี่ยรายปีต่ำกว่า 250 มิลลิเมตร จัดอยู่ในกลุ่มทะเลทราย ส่วนพื้นที่ที่มีฝนประมาณ 250–500 มิลลิเมตรต่อปีมักจัดอยู่ในกลุ่มกึ่งแห้งแล้ง ทั้งนี้ การจำแนกยังมีหลายระบบและอาจใช้ปัจจัยอื่นประกอบด้วย เช่น อุณหภูมิและอัตราการระเหยของน้ำ

สิ่งสำคัญคือทะเลทรายไม่จำเป็นต้องเป็นพื้นที่ที่มีทรายเสมอไป บางแห่งเป็นพื้นหิน กรวด ดินแข็ง หรือพื้นที่น้ำแข็งขนาดใหญ่ก็ได้

ทวีปยุโรปไม่มีทะเลทรายจริงหรือ?

ยุโรปมักถูกยกเป็นคำตอบของคำถามเกี่ยวกับทวีปที่ไม่มีทะเลทราย เนื่องจากไม่มีทะเลทรายขนาดมหึมาเหมือนทะเลทรายซาฮาราในแอฟริกา หรือทะเลทรายโกบีในเอเชีย

อย่างไรก็ตาม การกล่าวว่ายุโรปไม่มีทะเลทรายเลยนั้นไม่ถูกต้องเสียทีเดียว เพราะทางตอนใต้ของประเทศสเปนมีพื้นที่ที่รู้จักกันในชื่อ “ทะเลทรายทาเบอร์นัส” (Tabernas Desert) ตั้งอยู่ในจังหวัดอัลเมเรีย แคว้นอันดาลูเซีย

พื้นที่แห่งนี้มีภูมิประเทศแห้งแล้ง ประกอบด้วยเนินเขาที่ถูกกัดเซาะ ร่องลึก และหุบเขาขนาดเล็ก มีพืชพรรณขึ้นอยู่ค่อนข้างเบาบาง และมีปริมาณฝนต่ำ โดยหน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อมของแคว้นอันดาลูเซียระบุว่าพื้นที่นี้มีฝนตกไม่ถึง 250 มิลลิเมตรต่อปี และถือเป็นพื้นที่ทะเลทรายที่แท้จริงแห่งเดียวของทวีปยุโรปตามการจัดประเภทของหน่วยงานดังกล่าว

อย่างไรก็ตาม นักวิชาการบางกลุ่มยังมีข้อถกเถียงเกี่ยวกับการจัดประเภทพื้นที่ทาเบอร์นัสว่าเข้าเกณฑ์ทะเลทรายตามนิยามทางภูมิอากาศอย่างเคร่งครัดหรือไม่ งานวิจัยบางชิ้นเห็นว่าพื้นที่ดังกล่าวมีลักษณะกึ่งแห้งแล้งมากกว่าจะเป็นทะเลทรายแท้ตามเกณฑ์ที่ใช้ในการศึกษาบางระบบ

จึงกล่าวได้ว่า ยุโรปมีพื้นที่ที่เรียกว่าทะเลทรายและมีภูมิประเทศแห้งแล้งอย่างชัดเจน แต่สถานะการจัดประเภทอาจแตกต่างกันตามเกณฑ์ทางวิทยาศาสตร์ที่นำมาใช้

ทะเลทรายทาเบอร์นัส (Tabernas Desert)

ทะเลทรายทาเบอร์นัสตั้งอยู่ทางตะวันออกเฉียงใต้ของประเทศสเปน เป็นพื้นที่ที่มีลักษณะภูมิประเทศโดดเด่นจากการกัดเซาะของน้ำและลมมาเป็นเวลานาน จนเกิดเป็นเนินดินแห้งแล้ง ร่องเขา และหุบเหวที่มีรูปร่างแปลกตา

สภาพภูมิประเทศของที่นี่มีความคล้ายคลึงกับพื้นที่แห้งแล้งในแอฟริกาเหนือ จึงมักถูกนำไปใช้เป็นสถานที่ถ่ายทำภาพยนตร์ โดยเฉพาะภาพยนตร์แนวตะวันตกที่ต้องการฉากทะเลทราย

แม้จะมีสภาพแวดล้อมที่แห้งแล้ง แต่พื้นที่แห่งนี้ไม่ได้ปราศจากสิ่งมีชีวิตเสียทีเดียว เพราะยังมีพืชและสัตว์ที่สามารถปรับตัวให้ดำรงชีวิตอยู่ในสภาพอากาศที่มีน้ำจำกัดได้

นอกจากนี้ ทาเบอร์นัสยังมีความสำคัญทางธรณีวิทยาและระบบนิเวศ จนได้รับการกำหนดให้เป็นพื้นที่ธรรมชาติที่ได้รับการคุ้มครองของแคว้นอันดาลูเซีย

ทำไมยุโรปจึงไม่มีทะเลทรายขนาดใหญ่เหมือนทวีปอื่น?

ยุโรปมีปัจจัยทางภูมิศาสตร์และภูมิอากาศหลายประการที่ช่วยให้พื้นที่ส่วนใหญ่มีความชุ่มชื้นมากกว่าบริเวณทะเลทรายขนาดใหญ่ในทวีปอื่น

ประการแรก คืออิทธิพลของมหาสมุทรแอตแลนติก ซึ่งเป็นแหล่งความชื้นสำคัญของยุโรปตะวันตกและตอนเหนือ ลมที่พัดพาความชื้นจากมหาสมุทรเข้าสู่แผ่นดินช่วยให้หลายพื้นที่ได้รับฝนอย่างสม่ำเสมอ

ประการที่สอง คืออิทธิพลของกระแสน้ำอุ่นแอตแลนติกเหนือ (North Atlantic Current) ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของระบบกระแสน้ำในมหาสมุทรแอตแลนติก ช่วยส่งผ่านความร้อนไปยังบริเวณยุโรปตะวันตกและตอนเหนือ ส่งผลต่ออุณหภูมิและภูมิอากาศของพื้นที่เหล่านั้น

ประการที่สาม คือระบบลมประจำและลักษณะภูมิประเทศของทวีปยุโรป ซึ่งมีส่วนกำหนดการกระจายตัวของฝนและความชื้นในแต่ละภูมิภาค

อย่างไรก็ตาม ปัจจัยเหล่านี้ไม่ได้ทำให้ยุโรปปราศจากพื้นที่แห้งแล้งทั้งหมด เพราะบางบริเวณทางตอนใต้ของทวีปอยู่ในเขตภูมิอากาศเมดิเตอร์เรเนียนที่มีฤดูร้อนแห้งแล้ง และบางพื้นที่มีปริมาณฝนต่ำมากจนเกิดสภาพแวดล้อมแบบกึ่งทะเลทรายหรือทะเลทรายได้

แอนตาร์กติกา ทะเลทรายน้ำแข็งที่ใหญ่ที่สุดในโลก

หนึ่งในเรื่องที่หลายคนอาจไม่เคยทราบคือ ทวีปแอนตาร์กติกา (Antarctica) ซึ่งมีน้ำแข็งปกคลุมพื้นที่ส่วนใหญ่ กลับถูกจัดให้เป็นทะเลทรายประเภทหนึ่งด้วย

ทะเลทรายชนิดนี้เรียกว่า “ทะเลทรายขั้วโลก” (Polar Desert) เป็นพื้นที่ที่มีอุณหภูมิต่ำมากและมีปริมาณหยาดน้ำฟ้าต่ำ โดยส่วนใหญ่ตกลงมาในรูปของหิมะ

แม้จะมีน้ำแข็งอยู่เป็นจำนวนมหาศาล แต่ไม่ได้หมายความว่าพื้นที่แห่งนี้จะได้รับหิมะใหม่อย่างต่อเนื่อง เพราะอากาศที่หนาวเย็นจัดสามารถกักเก็บความชื้นไว้ได้น้อย ทำให้ปริมาณหิมะที่ตกลงมาในหลายพื้นที่มีน้อยมาก

แอนตาร์กติกาจึงเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนว่า ทะเลทรายไม่จำเป็นต้องเป็นพื้นที่ร้อนหรือมีเนินทรายเสมอไป แต่สามารถเป็นพื้นที่หนาวเย็นที่ปกคลุมด้วยน้ำแข็งได้เช่นกัน

ทะเลทรายในทวีปอื่น ๆ

เมื่อพิจารณาทวีปต่าง ๆ ของโลก จะพบว่าทะเลทรายมีอยู่ในหลายภูมิภาค และมีลักษณะแตกต่างกันไปตามสภาพภูมิอากาศและภูมิประเทศ

ทวีปแอฟริกา เป็นที่ตั้งของทะเลทรายซาฮารา (Sahara Desert) ซึ่งเป็นทะเลทรายร้อนขนาดใหญ่ที่สุดในโลก ครอบคลุมพื้นที่กว้างใหญ่ทางตอนเหนือของทวีป นอกจากนี้ยังมีทะเลทรายนามิบ (Namib Desert) และทะเลทรายคาลาฮารี (Kalahari Desert) ทางตอนใต้ของทวีป

ทวีปเอเชีย มีทะเลทรายหลายแห่ง เช่น ทะเลทรายโกบี (Gobi Desert) ในประเทศจีนและมองโกเลีย ทะเลทรายธาร์ (Thar Desert) ในอินเดียและปากีสถาน รวมถึงทะเลทรายอาหรับ (Arabian Desert) ในภูมิภาคตะวันออกกลาง

ทวีปอเมริกาเหนือ มีทะเลทรายโมฮาวี (Mojave Desert) ทะเลทรายโซโนรัน (Sonoran Desert) และทะเลทรายชิวาวัน (Chihuahuan Desert) ซึ่งกระจายอยู่ในสหรัฐอเมริกาและเม็กซิโก

ทวีปอเมริกาใต้ มีทะเลทรายอาตากามา (Atacama Desert) ในประเทศชิลี ซึ่งเป็นหนึ่งในพื้นที่แห้งแล้งที่สุดของโลก โดยบางบริเวณมีฝนตกน้อยมากจนแทบไม่มีฝนเป็นเวลายาวนาน

ทวีปออสเตรเลีย มีทะเลทรายหลายแห่ง เช่น ทะเลทรายเกรตวิกตอเรีย (Great Victoria Desert) และทะเลทรายเกรตแซนดี (Great Sandy Desert) ซึ่งเป็นพื้นที่แห้งแล้งขนาดใหญ่ภายในทวีป

ส่วน ทวีปแอนตาร์กติกา เป็นทะเลทรายขั้วโลกที่มีความหนาวเย็นจัด และมีปริมาณหยาดน้ำฟ้าต่ำมาก

สรุปแล้ว ทวีปใดไม่มีทะเลทราย?

หากเป็นคำถามความรู้ทั่วไปที่ต้องการเปรียบเทียบกับทะเลทรายขนาดใหญ่ในทวีปอื่น ๆ มักตอบว่า “ทวีปยุโรป” เพราะไม่มีทะเลทรายขนาดใหญ่แบบซาฮาราหรือโกบี

แต่หากพิจารณาอย่างละเอียด ยุโรปมีพื้นที่ทะเลทรายทาเบอร์นัสในประเทศสเปน ซึ่งได้รับการยอมรับจากหน่วยงานท้องถิ่นว่าเป็นเขตทะเลทรายแห่งหนึ่งของทวีป แม้จะยังมีข้อถกเถียงเรื่องเกณฑ์การจัดประเภทในงานวิชาการบางส่วนก็ตาม

เรื่องนี้จึงเป็นตัวอย่างที่ดีว่า ความรู้ทางภูมิศาสตร์ไม่ได้มีเพียงคำตอบสั้น ๆ แบบถูกหรือผิดเสมอไป แต่ยังต้องพิจารณานิยามและหลักเกณฑ์ที่ใช้ประกอบด้วย และสิ่งที่น่าสนใจที่สุดคือ แม้แต่ทวีปที่เต็มไปด้วยน้ำแข็งอย่างแอนตาร์กติกา ก็ยังเป็นทะเลทรายได้เช่นเดียวกัน