ทนายความ VS หมอความ ต่างกันอย่างไร? เปิดความหมายที่หลายคนไม่เคยรู้

ถ้าพูดถึงบุคคลที่มีความรู้ความสามารถด้านกฎหมาย หลายคนคงนึกถึงคำว่า “ทนายความ” และ “หมอความ” เพราะทั้งสองคำมีความเกี่ยวข้องกับการให้คำปรึกษา การดำเนินคดี และการใช้ความรู้ทางกฎหมายเพื่อช่วยเหลือผู้อื่น แต่เคยสงสัยหรือไม่ว่า เหตุใดจึงมีคำเรียกถึงสองแบบ ทั้งที่ดูเหมือนจะมีความหมายใกล้เคียงกัน และแท้จริงแล้วทั้งสองคำสามารถใช้แทนกันได้หรือไม่?

ความจริงแล้ว เรื่องนี้มีรายละเอียดทางภาษาและกฎหมายที่น่าสนใจมากกว่าที่หลายคนคิด เพราะคำว่า “ทนายความ” มีความหมายและสถานะที่กำหนดไว้ในกฎหมายอย่างชัดเจน ขณะที่คำว่า “หมอความ” มีทั้งความหมายตามการใช้ภาษาและความหมายที่เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ของวิชาชีพกฎหมาย การทำความเข้าใจความแตกต่างจึงต้องพิจารณาทั้งสองด้านควบคู่กัน

ทนายความ หมายถึงอะไร?

คำว่า “ทนายความ” เป็นคำเรียกผู้ประกอบวิชาชีพทางกฎหมายที่ได้รับการจดทะเบียนและออกใบอนุญาตจากสภาทนายความ โดยพระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. 2528 มาตรา 4 ได้กำหนดความหมายเอาไว้ว่า ทนายความหมายถึงผู้ที่สภาทนายความได้รับจดทะเบียนและออกใบอนุญาตให้เป็นทนายความ

กล่าวง่าย ๆ คือ ไม่ใช่ทุกคนที่เรียนจบกฎหมายหรือมีความรู้เกี่ยวกับข้อกฎหมายจะสามารถเรียกตนเองว่าเป็นทนายความในความหมายของกฎหมายได้ เพราะการเป็นทนายความต้องผ่านกระบวนการและมีคุณสมบัติตามที่กฎหมายกำหนด

หน้าที่ของทนายความไม่ได้มีเพียงการขึ้นศาลเพื่อว่าความให้แก่ลูกความเท่านั้น แต่ยังครอบคลุมถึงการให้คำปรึกษาทางกฎหมาย การตรวจสอบเอกสารและสัญญา การให้คำแนะนำเกี่ยวกับสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมาย ตลอดจนการช่วยเหลือประชาชนในการดำเนินการต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับข้อพิพาททางกฎหมาย

ในกรณีที่เกิดคดีความ ทนายความสามารถทำหน้าที่ว่าต่างหรือแก้ต่างให้แก่คู่ความ โดยช่วยตรวจสอบข้อเท็จจริง รวบรวมพยานหลักฐาน วิเคราะห์ข้อกฎหมาย และนำเสนอข้อโต้แย้งต่อศาลตามกระบวนการยุติธรรม

บทบาทดังกล่าวมีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะประชาชนทั่วไปอาจไม่มีความรู้เพียงพอที่จะเข้าใจขั้นตอนทางกฎหมายทั้งหมด การมีทนายความจึงช่วยให้ผู้เกี่ยวข้องได้รับคำแนะนำและสามารถใช้สิทธิของตนเองได้อย่างเหมาะสม

แล้วหมอความหมายถึงอะไร?

สำหรับคำว่า “หมอความ” เป็นคำที่มีความน่าสนใจทางภาษา เพราะคำว่า หมอ ไม่ได้หมายถึงผู้ประกอบวิชาชีพทางการแพทย์เพียงอย่างเดียว แต่ยังใช้เรียกบุคคลที่มีความรู้ความชำนาญในเรื่องใดเรื่องหนึ่งได้ด้วย

เมื่อรวมกับคำว่า ความ จึงเกิดเป็นคำว่า “หมอความ” ซึ่งเกี่ยวข้องกับผู้มีความรู้ความชำนาญในเรื่องคดีความและกฎหมาย

อย่างไรก็ตาม หากพิจารณาตามพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 คำว่า “หมอความ” มีความหมายว่า ผู้ที่ได้รับอนุญาตให้ว่าต่างแก้ต่างคู่ความในเรื่องอรรถคดี โดยเรียกอีกอย่างว่า ทนาย หรือทนายความ

ดังนั้น หากอ้างอิงตามพจนานุกรมฉบับดังกล่าว หมอความจึงไม่ได้หมายถึงเพียงผู้รู้กฎหมายทั่วไปเท่านั้น แต่ยังมีความหมายตรงกับผู้ได้รับอนุญาตให้ว่าความในคดีด้วย

ขณะเดียวกัน ในงานวิชาการและการอธิบายประวัติศาสตร์วิชาชีพกฎหมาย ยังพบการใช้คำว่า “หมอความ” ในความหมายที่เกี่ยวข้องกับผู้รู้หรือผู้ชำนาญทางกฎหมาย ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าคำนี้มีความหมายตามบริบทและยุคสมัยที่นำไปใช้

ทำไมจึงมีคำเรียกว่าหมอความ?

หากย้อนกลับไปพิจารณาการใช้ภาษาในอดีต จะพบว่าคำว่า “หมอ” เป็นคำที่ใช้เรียกผู้มีความชำนาญในศาสตร์หรือวิชาชีพต่าง ๆ ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะหมอรักษาโรคเท่านั้น

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือ หมอยา ซึ่งหมายถึงผู้มีความรู้เกี่ยวกับการรักษาโรค ส่วนหมอความก็เป็นคำที่ใช้เรียกผู้มีความชำนาญเกี่ยวกับคดีความและการดำเนินเรื่องทางกฎหมาย

ในเอกสารและงานศึกษาประวัติศาสตร์วิชาชีพทนายความ มีการกล่าวถึงพัฒนาการของคำว่า “หมอความ” ก่อนที่คำว่า “ทนายความ” จะกลายเป็นคำเรียกที่ใช้กันอย่างแพร่หลายในปัจจุบัน

นอกจากนี้ คำว่า “ทนาย” ยังมีความเกี่ยวข้องกับการทำหน้าที่เป็นผู้แทนหรือผู้รับมอบหมายให้ดำเนินการแทนบุคคลอื่น จึงทำให้คำว่าทนายความมีความหมายเฉพาะเจาะจงมากขึ้นในบริบทของการดำเนินคดี

เมื่อวิชาชีพทนายความได้รับการพัฒนาและมีการกำหนดกฎหมายควบคุมอย่างเป็นระบบ การใช้คำว่าทนายความจึงมีความชัดเจนในฐานะสถานะของผู้ได้รับอนุญาตประกอบวิชาชีพตามกฎหมาย

ความแตกต่างระหว่างทนายความกับหมอความอยู่ตรงไหน?

เมื่อพิจารณาความหมายของทั้งสองคำ จะเห็นว่าความแตกต่างไม่ได้อยู่ที่ว่าคำหนึ่งเกี่ยวข้องกับกฎหมาย แต่อีกคำหนึ่งไม่เกี่ยวข้องกัน เพราะทั้งสองคำมีความเชื่อมโยงกับความรู้ทางกฎหมายและการดำเนินคดี

สิ่งที่ควรแยกให้ออกคือ ความหมายของคำตามภาษา กับสถานะของบุคคลตามกฎหมาย

1. ทนายความ เป็นคำเรียกผู้ที่ได้รับการจดทะเบียนและออกใบอนุญาตจากสภาทนายความตามพระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. 2528 จึงมีสถานะเป็นผู้ประกอบวิชาชีพทนายความตามกฎหมาย

2. หมอความ เป็นคำที่พจนานุกรมให้ความหมายถึงผู้ได้รับอนุญาตให้ว่าต่างแก้ต่างคู่ความในเรื่องอรรถคดี และยังมีการใช้ในบริบททางภาษาและงานวิชาการเพื่อกล่าวถึงผู้รู้หรือผู้ชำนาญด้านกฎหมายด้วย

จึงกล่าวได้ว่า ในการใช้ภาษาโดยทั่วไป คำว่าหมอความกับทนายความมีความหมายที่ใกล้เคียงกันมาก และสามารถใช้เรียกผู้ประกอบวิชาชีพทนายความได้ แต่หากพิจารณาในแง่สถานะทางกฎหมาย คำว่าทนายความเป็นคำที่กฎหมายกำหนดนิยามเอาไว้อย่างชัดเจน

เรียนจบนิติศาสตร์แล้วเป็นทนายความได้เลยหรือไม่?

อีกหนึ่งประเด็นที่หลายคนอาจเข้าใจผิด คือการคิดว่าผู้ที่เรียนจบคณะนิติศาสตร์ทุกคนสามารถประกอบอาชีพทนายความได้ทันที ซึ่งในความเป็นจริงไม่ได้เป็นเช่นนั้น

การสำเร็จการศึกษาด้านกฎหมายเป็นพื้นฐานสำคัญสำหรับผู้ที่ต้องการเข้าสู่วิชาชีพนี้ แต่ยังต้องผ่านคุณสมบัติและกระบวนการขอจดทะเบียนและรับใบอนุญาตตามที่กฎหมายกำหนด

ตามพระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. 2528 มาตรา 35 กำหนดคุณสมบัติของผู้ขอจดทะเบียนและรับใบอนุญาตเอาไว้หลายประการ เช่น ต้องมีสัญชาติไทย มีอายุไม่ต่ำกว่า 20 ปีบริบูรณ์ สำเร็จการศึกษาด้านนิติศาสตร์ตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด และเป็นสมาชิกแห่งเนติบัณฑิตยสภา รวมถึงต้องมีคุณสมบัติอื่น ๆ และไม่เป็นบุคคลต้องห้ามตามกฎหมาย

นอกจากนี้ มาตรา 38 ยังกล่าวถึงการฝึกอบรมเกี่ยวกับมรรยาททนายความ หลักปฏิบัติเบื้องต้นในการว่าความ และการประกอบวิชาชีพทางกฎหมาย สำหรับผู้ยื่นคำขอบางประเภทที่ไม่เคยประกอบวิชาชีพหรือดำรงตำแหน่งตามที่กฎหมายระบุ โดยมีข้อยกเว้นสำหรับผู้ที่ผ่านการฝึกหัดงานในสำนักงานทนายความมาแล้วไม่น้อยกว่าหนึ่งปี

เรื่องนี้จึงแสดงให้เห็นว่า การเป็นทนายความไม่ได้อาศัยเพียงความรู้จากตำราเรียนเท่านั้น แต่ยังต้องมีความเข้าใจในการปฏิบัติงานจริง มีความรับผิดชอบ และต้องปฏิบัติตามมาตรฐานของวิชาชีพด้วย

คนที่รู้กฎหมายแต่ไม่มีใบอนุญาต สามารถว่าความแทนผู้อื่นได้หรือไม่?

ประเด็นนี้ถือเป็นหัวใจสำคัญที่ช่วยให้เข้าใจความแตกต่างระหว่างผู้รู้กฎหมายกับผู้ประกอบวิชาชีพทนายความได้ชัดเจนยิ่งขึ้น

สมมติว่ามีบุคคลหนึ่งสำเร็จการศึกษาด้านนิติศาสตร์ อ่านกฎหมายมาเป็นเวลานาน และมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับคดีความเป็นอย่างดี บุคคลดังกล่าวอาจมีความสามารถในการอธิบายข้อกฎหมาย วิเคราะห์ปัญหา หรือให้ข้อมูลทางกฎหมายในขอบเขตที่เหมาะสมได้

แต่ความรู้เหล่านั้นไม่ได้ทำให้บุคคลดังกล่าวได้รับสถานะเป็นทนายความโดยอัตโนมัติ

พระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. 2528 มาตรา 33 กำหนดห้ามบุคคลที่ไม่ได้จดทะเบียนและรับใบอนุญาต หรือบุคคลที่ขาดจากการเป็นทนายความหรือเป็นผู้ต้องห้ามตามกฎหมาย ทำการว่าความในศาลหรือจัดทำเอกสารเกี่ยวกับการพิจารณาคดีในศาลให้แก่บุคคลอื่น เว้นแต่เป็นกรณีที่กฎหมายกำหนดข้อยกเว้นไว้

ข้อกำหนดนี้มีความสำคัญ เพราะการว่าความไม่ได้เป็นเพียงการพูดหรือโต้แย้งในศาลเท่านั้น แต่เกี่ยวข้องกับสิทธิของคู่ความ กระบวนการพิจารณาคดี และความถูกต้องตามหลักกฎหมาย

ดังนั้น แม้บุคคลหนึ่งจะมีความรู้ทางกฎหมายมากเพียงใด ก็ไม่สามารถนำความรู้ดังกล่าวมาใช้แทนใบอนุญาตประกอบวิชาชีพทนายความได้ หากต้องการทำหน้าที่ว่าความแทนผู้อื่นในกรณีที่กฎหมายกำหนดให้ต้องมีใบอนุญาต

ทนายความกับนักกฎหมายเหมือนกันหรือไม่?

นอกจากคำว่าหมอความแล้ว ยังมีอีกคำหนึ่งที่มักถูกนำมาใช้ปะปนกัน นั่นคือ “นักกฎหมาย” ซึ่งทั้งสามคำมีความเกี่ยวข้องกัน แต่ไม่ได้มีความหมายเหมือนกันทั้งหมด

นักกฎหมายเป็นคำเรียกบุคคลที่มีความรู้หรือทำงานเกี่ยวข้องกับกฎหมายในความหมายกว้าง อาจเป็นผู้สำเร็จการศึกษาด้านนิติศาสตร์ นักวิชาการทางกฎหมาย ที่ปรึกษากฎหมาย หรือผู้ทำงานในหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับกฎหมาย

ส่วนทนายความเป็นผู้ประกอบวิชาชีพที่ต้องได้รับใบอนุญาตตามพระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. 2528

สำหรับหมอความนั้น มีความหมายตามพจนานุกรมที่เชื่อมโยงกับผู้ได้รับอนุญาตให้ว่าความ และมีการใช้ในความหมายเกี่ยวกับผู้รู้หรือผู้ชำนาญด้านกฎหมายในบางบริบท

ตัวอย่างเช่น ผู้สำเร็จการศึกษาด้านนิติศาสตร์ที่ทำงานเป็นนักวิชาการกฎหมาย อาจเรียกได้ว่าเป็นนักกฎหมาย แต่ไม่ได้หมายความว่าจะเป็นทนายความด้วย หากยังไม่ได้รับใบอนุญาตตามกฎหมาย

ในทางกลับกัน ผู้ที่ได้รับใบอนุญาตทนายความย่อมเป็นผู้ประกอบวิชาชีพทางกฎหมาย และมีความรู้เฉพาะทางที่จำเป็นต่อการทำหน้าที่ดังกล่าว

สรุป

หากต้องการเข้าใจเรื่องนี้ให้ถูกต้อง ควรจำไว้ว่า “ทนายความ” เป็นสถานะทางวิชาชีพที่กฎหมายกำหนดนิยามและหลักเกณฑ์การได้รับใบอนุญาตไว้อย่างชัดเจน ส่วน “หมอความ” เป็นคำเรียกที่มีความหมายเกี่ยวข้องกับผู้รู้หรือผู้ชำนาญด้านคดีความ และตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ยังหมายถึงผู้ได้รับอนุญาตให้ว่าต่างแก้ต่างคู่ความในเรื่องอรรถคดี ซึ่งเรียกอีกอย่างว่าทนายหรือทนายความด้วย

เพราะฉะนั้น ทั้งสองคำจึงไม่ได้แตกต่างกันอย่างเด็ดขาดในทุกบริบท แต่มีความแตกต่างในแง่การใช้ภาษาและการกำหนดสถานะตามกฎหมาย สิ่งสำคัญคืออย่าสับสนระหว่างการเป็นผู้มีความรู้ทางกฎหมายกับการเป็นผู้ได้รับใบอนุญาตประกอบวิชาชีพทนายความ เพราะแม้จะเกี่ยวข้องกับศาสตร์เดียวกัน แต่สิทธิและหน้าที่ตามกฎหมายไม่ได้เหมือนกันทั้งหมด

แหล่งที่มา

• พระราชบัญญัติทนายความ พ.ศ. 2528 มาตรา 4, มาตรา 33, มาตรา 35 และมาตรา 38
• พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554
• สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา
• งานวิชาการเรื่องประวัติและพัฒนาการของวิชาชีพทนายความ
• วิทยานิพนธ์และเอกสารวิชาการเกี่ยวกับบทบาทของทนายความในกระบวนการยุติธรรม

ขอบคุณที่แวะมาอ่านนะครับ ถ้าชอบก็อย่าลืมกดไลน์ กดแชร์และกดติดตามด้วยนะครับเพื่อที่ท่านจะได้ไม่พลาดข่าวสารต่าง ๆ ที่เป็นประโยชน์และสาระความบันเทิง