ภาษาใดเก่าแก่ที่สุดในโลก

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ลองนึกถึงคนสองคนที่นั่งคุยกันเมื่อหลายพันปีก่อน เราอาจพบเครื่องมือ บ้าน หรือกระดูกของพวกเขาได้ แต่เสียงพูดในวันนั้นไม่ได้ทิ้งร่องรอยให้เปิดฟังเหมือนคลิปในโทรศัพท์

พอถามว่า “ภาษาไหนเก่าแก่ที่สุดในโลก” คำตอบจึงขึ้นอยู่กับว่าเรากำลังถามถึงภาษาแรกที่มนุษย์พูด หรือภาษาที่มีหลักฐานการเขียนเก่าแก่ที่สุดเท่าที่ค้นพบ

ถ้าหมายถึงภาษาแรกที่มนุษย์พูด ปัจจุบันยังระบุไม่ได้ เพราะการพูดเกิดขึ้นก่อนการเขียนนานมาก ส่วนภาษาสุเมเรียนและภาษาอียิปต์โบราณเป็นกลุ่มภาษาที่มีหลักฐานการเขียนเก่าแก่ที่สุดเท่าที่รู้จัก แต่หลักฐานยังไม่พอให้ฟันธงว่าภาษาใดเป็นภาษาแรกของมนุษยชาติ

แผ่นดินเหนียวพาเราย้อนกลับไปไกลแค่ไหน

พิพิธภัณฑ์ Getty อธิบายว่า หลักฐานการเขียนยุคแรกในเมโสโปเตเมีย บริเวณที่ส่วนใหญ่เป็นประเทศอิรักในปัจจุบัน ย้อนกลับไปราว 3,400 ปีก่อนคริสตกาล ผู้คนใช้ดินเหนียวและไม้อ้อบันทึกข้อมูล ส่วนชาวอียิปต์ก็พัฒนาระบบการเขียนของตนในช่วงใกล้เคียงกันหรือหลังจากนั้นไม่นาน

หลักฐานยุคแรกไม่ได้เป็นนิทานหรือตำราเสมอไป บางแผ่นเป็นบันทึกเกี่ยวกับการจัดสรรอาหารและธัญพืช คล้ายเอกสารที่ช่วยให้ผู้ดูแลเมืองจำได้ว่ามีของอะไรและแจกจ่ายให้ใครบ้าง

อย่างไรก็ตาม อายุของแผ่นจารึกไม่ได้บอกชื่อภาษาที่เขียนได้ชัดทุกชิ้น พิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิทันอธิบายว่า สัญลักษณ์ภาพยุคแรกบางแบบอาจอ่านความหมายได้ด้วยหลายภาษา นักวิชาการจำนวนมากเชื่อมโยงแผ่นจารึกจากเมืองอูรุกกับชาวสุเมเรียน แต่ข้อเสนอนี้ไม่ได้เป็นที่ยอมรับตรงกันทั้งหมด

ภาษาสุเมเรียนกับอักษรรูปลิ่มคืออย่างเดียวกันไหม

ไม่เหมือนกันครับ สุเมเรียนคือภาษา ส่วนอักษรรูปลิ่มคือระบบการเขียน ชื่ออักษรมาจากรอยคล้ายลิ่มที่เกิดจากการกดปลายเครื่องเขียนลงบนดินเหนียว ต่อมามีชนกลุ่มอื่นนำอักษรรูปลิ่มไปปรับใช้เขียนภาษาของตัวเองด้วย

Getty ระบุว่า ภาษาสุเมเรียนเลิกใช้เป็นภาษาพูดราว 2,000 ปีก่อนคริสตกาล แต่ยังคงใช้ในงานวิชาการต่อมาอีกนาน การที่เราอ่านหลักฐานบางส่วนได้จึงไม่ได้แปลว่ายังมีชุมชนที่ใช้สุเมเรียนเป็นภาษาแม่ในชีวิตประจำวัน

แล้วภาษาที่ยังมีคนพูดอยู่ล่ะ

ภาษาทมิฬมักถูกยกมาเป็นตัวอย่าง เพราะมีประวัติการเขียนยาวนานและยังมีผู้พูดในปัจจุบัน แต่การเรียกภาษาใดว่า “ภาษาที่ยังมีชีวิตเก่าแก่ที่สุด” ก็ต้องระวังเช่นกัน ภาษาเปลี่ยนเสียง คำศัพท์ และไวยากรณ์ไปตามกาลเวลา อีกทั้งภาษาอื่นก็อาจมีประวัติการพูดยาวนานโดยไม่ได้ทิ้งหลักฐานเป็นตัวหนังสือไว้ให้เราเห็น

ดังนั้น หากมีคนถามแบบสั้น ๆ ว่าภาษาไหนเก่าที่สุด คำตอบที่ตรงหลักฐานที่สุดคือ เรายังไม่รู้ว่าภาษาแรกของโลกคือภาษาอะไร แต่ถ้าถามถึงภาษาที่มีบันทึกเก่าแก่ สุเมเรียนและอียิปต์โบราณคือชื่อสำคัญที่ต้องพูดถึง ส่วนทมิฬเป็นตัวอย่างของภาษาที่มีประวัติยาวนานและยังมีผู้ใช้สื่อสารกันอยู่ทุกวันนี้