ทำไมทางรถไฟสายไทย–พม่าจึงถูกเรียกว่าสายมรณะ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ถ้าเคยนั่งรถไฟเที่ยวกาญจนบุรี หลายคนน่าจะจำภาพรางรถไฟเลียบหน้าผา มองลงไปเห็นแม่น้ำแควน้อยกับป่าเขาได้ แต่ชื่อที่ใช้เรียกเส้นทางนี้กลับฟังหนักกว่าวิวที่เห็นมาก นั่นคือ “ทางรถไฟสายมรณะ”

ชื่อนี้ไม่ได้หมายความว่ารถไฟบนเส้นทางปัจจุบันเกิดอุบัติเหตุบ่อย ที่มาของชื่อย้อนกลับไปถึงช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ตอนที่กองทัพญี่ปุ่นเร่งสร้างทางรถไฟเชื่อมไทยกับพม่า ซึ่งปัจจุบันคือเมียนมา

เหตุที่เรียกว่าสายมรณะ เพราะมีผู้เสียชีวิตจำนวนมากระหว่างการก่อสร้าง ทั้งเชลยศึกฝ่ายสัมพันธมิตรและแรงงานชาวเอเชียต้องเผชิญงานหนัก การขาดอาหาร โรคภัย และการปฏิบัติอย่างโหดร้าย

เส้นทางเดิมมีความยาวประมาณ 415 กิโลเมตร เชื่อมจากหนองปลาดุกในไทยไปยังเมืองตันบีอูซายัตในพม่า กองทัพญี่ปุ่นต้องการใช้ทางบกขนกำลังพล อาวุธ และเสบียงสำหรับปฏิบัติการในพม่า เพราะเส้นทางเดินเรือเสี่ยงต่อการโจมตีของฝ่ายสัมพันธมิตร

การก่อสร้างเกิดขึ้นในช่วงปี พ.ศ. 2485–2486 โดยมีเชลยศึกฝ่ายสัมพันธมิตรประมาณ 60,000 คน และแรงงานชาวเอเชียที่เรียกว่า “โรมุฉะ” อีกประมาณ 200,000 คน แรงงานเหล่านี้มาจากหลายพื้นที่ และมีจำนวนมากถูกบังคับให้ทำงาน

คนงานต้องตัดป่า สร้างสะพาน ขนวัสดุ และเจาะภูเขาในพื้นที่ทุรกันดาร หลายแห่งมีเครื่องมือจำกัด ต้องใช้แรงคนกับค้อนและสิ่ว ขณะที่อาหารและการรักษาพยาบาลไม่เพียงพอ เมื่อญี่ปุ่นเร่งให้สร้างเสร็จเร็วขึ้น ชั่วโมงทำงานก็ยิ่งยาวนาน บางช่วงทำงานต่อเนื่องไปถึงกลางคืน

จุดหนึ่งที่ทำให้เห็นความยากลำบากนี้คือ ช่องเขาขาด หรือ Hellfire Pass คนงานต้องสกัดหินเพื่อเปิดทางรถไฟ ศูนย์ช่องเขาขาดอธิบายว่า ชื่อภาษาอังกฤษมาจากภาพคนที่เจ็บป่วยและหิวโหยทำงานท่ามกลางแสงคบเพลิงในยามค่ำคืน จนดูคล้ายฉากในนรก

กระทรวงกิจการทหารผ่านศึกออสเตรเลียระบุว่า เมื่อสร้างทางรถไฟเสร็จในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2486 มีเชลยฝ่ายสัมพันธมิตรเสียชีวิตราว 11,000 คน และแรงงานชาวเอเชียราว 75,000 คน ตัวเลขในเอกสารแต่ละแห่งแตกต่างกัน โดยเฉพาะจำนวนแรงงานเอเชีย จึงควรอ่านเป็นประมาณการ ไม่ใช่ยอดที่ทราบแน่ชัด

ผู้เสียชีวิตไม่ได้มีแค่เชลยชาวตะวันตก เรื่องของแรงงานเอเชียก็เป็นส่วนสำคัญของประวัติศาสตร์เส้นทางนี้เช่นกัน แม้ข้อมูลของหลายคนจะหลงเหลืออยู่อย่างจำกัด

หลังสงคราม ทางรถไฟบางช่วงถูกรื้อหรือเลิกใช้งาน ส่วนหนึ่งในฝั่งไทยได้รับการบูรณะและยังใช้เดินรถ ผู้ที่อยากเรียนรู้ประวัติศาสตร์เพิ่มเติมสามารถไปที่สุสานทหารสัมพันธมิตรในกาญจนบุรีหรือศูนย์ช่องเขาขาดได้

วันนี้เส้นทางบางช่วงกลายเป็นจุดชมวิวที่ผู้คนรู้จัก แต่ชื่อ “ทางรถไฟสายมรณะ” ยังคงเตือนถึงชีวิตของคนจำนวนมากที่สูญเสียไประหว่างการสร้างทางสายนี้