ชื่ออำเภอในไทยที่ชวนสงสัยว่ามีที่มาอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เคยอ่านชื่ออำเภอบนป้ายบอกทางแล้วเผลอพูดออกมาว่า “เอ๊ะ ชื่อนี้มาจากอะไรนะ” ไหมครับ บางชื่อฟังเหมือนคำที่ใช้ในชีวิตประจำวัน บางชื่อมีคำที่เราไม่คุ้นหู ยิ่งอ่านก็ยิ่งอยากรู้ว่าคนสมัยก่อนเรียกกันแบบนี้ได้อย่างไร

ลองหยิบมาดูสัก 5 อำเภอ แต่ละแห่งมีเรื่องเล่าของตัวเอง ทั้งเรื่องพืชในหนองน้ำ ชื่อคน ชื่อลำคลอง และประเพณีของชุมชน ส่วนบางชื่อก็มีคำอธิบายมากกว่าหนึ่งแบบ จึงต้องฟังไว้ควบคู่กัน

1. กุดจับ จังหวัดอุดรธานี

ได้ยินครั้งแรกอาจสงสัยว่าชื่อนี้เกี่ยวกับการจับอะไรหรือเปล่า แต่ข้อมูลของ กศน.อำเภอกุดจับอธิบายว่า ชื่ออำเภอเรียกตาม บ้านกุดจับ ซึ่งบริเวณนั้นมีหนองน้ำและมีกระจับขึ้นอยู่มาก

คำว่า “กุด” ในคำอธิบายของพื้นที่หมายถึงหนองน้ำ ส่วน “จับ” มาจากกระจับ พืชน้ำที่หลายคนคุ้นเคยกับฝักมีเขา เมื่อนำมาเรียกรวมกันจึงกลายเป็นชื่อบ้าน ก่อนส่งต่อมาเป็นชื่ออำเภอในปัจจุบัน

2. ชุมตาบง จังหวัดนครสวรรค์

ชื่อนี้ฟังแล้วเหมือนกำลังพูดถึงคุณตาคนหนึ่ง ซึ่งเรื่องเล่าของท้องถิ่นก็เกี่ยวกับชื่อคนจริง ๆ

ศูนย์ข้อมูลกลางทางวัฒนธรรมบันทึกไว้ว่า เมื่อ พ.ศ. 2510 นายบง ชาระวัน พาครอบครัวเข้ามาอาศัยในพื้นที่ ต่อมามีผู้คนจากพื้นที่ใกล้เคียงและจังหวัดอื่นย้ายเข้ามาเพิ่ม จึงนำชื่อของนายบงมาตั้งเป็นชื่อกลุ่มบ้าน “ชุมตาบง” เพื่อเป็นเกียรติแก่ท่าน

จากชื่อกลุ่มบ้านค่อย ๆ ส่งต่อมาเป็นชื่อตำบล และชื่ออำเภอในเวลาต่อมา ฟังแล้วพอนึกภาพชุมชนที่เริ่มจากคนกลุ่มเล็ก ๆ ก่อนขยายใหญ่ขึ้นได้เลย

3. แม่เปิน จังหวัดนครสวรรค์

ชื่อ “แม่เปิน” อาจทำให้คนต่างถิ่นนึกถึงชื่อคน แต่ศูนย์ข้อมูลกลางทางวัฒนธรรมระบุว่า ชื่ออำเภอเรียกตามคลองแม่เปิน หรือลำน้ำแม่เปิน ซึ่งปัจจุบันเรียกว่าคลองโพธิ์

ส่วนคำว่า “เปิน” มีข้อสันนิษฐานจากผู้อาวุโสในพื้นที่ว่าเชื่อมโยงกับภาษาอีสานที่หมายถึงอาการน้ำกระฉอกหรือล้น โดยเล่าว่าในฤดูฝนน้ำจากพื้นที่ป่าเขาจะไหลหลากลงคลองจนล้นตลิ่งท่วมทุ่ง เรื่องความหมายของคำนี้จึงควรอ่านในฐานะข้อสันนิษฐานท้องถิ่น ส่วนชื่อคลองเป็นที่มาที่เอกสารระบุไว้

4. กระนวน จังหวัดขอนแก่น

“กระนวน” เป็นชื่อที่มีคำอธิบายโยงไปถึงประเพณีบั้งไฟ สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอกระนวนระบุว่า ชื่อเดิมเป็นชื่อหมู่บ้านและตำบล ก่อนนำมาใช้เป็นชื่อกิ่งอำเภอ และมีเรื่องเล่าว่าคำนี้เพี้ยนเสียงมาจากคำว่า “ชนวน” ที่ใช้จุดไฟ

ชื่อเดียวจึงชวนให้นึกถึงทั้งภาษาและงานบุญของคนอีสาน แต่เรื่องการเพี้ยนเสียงเป็นคำอธิบายที่เล่าสืบต่อกันมา ไม่ใช่หลักฐานที่ทำให้ยืนยันรายละเอียดทุกขั้นได้แน่ชัด

5. ท่าสองยาง จังหวัดตาก

ถ้าลองเดาจากชื่อ หลายคนอาจนึกถึงท่าน้ำที่มีต้นยางสองต้น ซึ่งเป็นหนึ่งในคำบอกเล่าถึงที่มาของชื่อพื้นที่นี้เช่นกัน

อย่างไรก็ตาม วารสารเมืองโบราณบันทึกว่า ยังมีอีกคำอธิบายหนึ่งที่เชื่อมคำว่า “ยาง” กับคำที่คนเมืองเคยใช้เรียกชาวกะเหรี่ยง ผู้ตั้งถิ่นฐานอยู่ในบริเวณนั้นมาแต่เดิม แหล่งข้อมูลจึงไม่ได้ให้ข้อยุติว่าความหมายใดเป็นต้นกำเนิดที่พิสูจน์ได้แน่ชัด

ชื่ออำเภอที่เราฟังแล้วสะดุดหู หลายชื่อเริ่มจากสิ่งใกล้ตัวคนในพื้นที่ บางครั้งเป็นต้นไม้ หนองน้ำ หรือชื่อคนที่ชาวบ้านรู้จัก พอเวลาผ่านไป เรื่องราวเหล่านั้นก็ยังติดอยู่ในชื่อบนแผนที่ แม้คนเดินทางผ่านอาจไม่ทันสังเกตก็ตาม