คัมภีร์ใบลานเรียกเป็น “ผูก” เพราะอะไร? ชื่อเรียกนี้บอกวิธีเก็บอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

คัมภีร์ใบลานหนึ่ง “ผูก” คือใบลานหลายแผ่นที่เจาะรูแล้วร้อยรวมกันเป็นชุด คำนี้จึงบอกหน่วยทางกายภาพของต้นฉบับ ไม่ได้หมายความว่าเนื้อหาหนึ่งเรื่องต้องจบลงในผูกเดียวเสมอไป

ก่อนรวมเป็นชุด ช่างจะจารตัวอักษรลงบนใบลานด้วยเหล็กจาร แล้วใช้เขม่าผสมน้ำมันยางช่วยให้รอยจารเห็นชัดขึ้น หอสมุดแห่งชาติอธิบายว่าใบลานที่จารแล้วอาจมีหลายใบต่อกันเป็นเรื่องหรือเป็นตอน จากนั้นจึงเจาะรูสำหรับร้อยสายสนอง คัมภีร์หนึ่งจึงมีลักษณะเป็นแผ่นยาวเรียงซ้อนกัน มากกว่าจะเป็นหน้ากระดาษที่เย็บสันแบบหนังสือสมัยนี้

เมื่อต้องเก็บรักษา ผู้ดูแลนำไม้ประกับมาประกบบนและล่างคล้ายปก ช่วยกันใบลานแตกหัก แล้วใช้เชือกมัดรวมและห่อผ้าคัมภีร์อีกชั้น ป้ายที่มัดระบุหมวด หมู่ ชื่อเรื่อง เลขที่ มัด และตู้ไว้ให้ค้นคืนได้สะดวก ภาพรวมนี้ทำให้เห็นว่า “ผูก” เกิดจากวิธีรวบใบลานเป็นชุด ไม่ใช่ชื่อของบทหรือหมวดคำสอน

ทะเบียนของหอสมุดแห่งชาติยกตัวอย่าง ตำนานอุรังคธาตุที่จัดไว้ 7 ผูก ตัวเลขนี้บอกจำนวนหน่วยใบลานที่ลงทะเบียนไว้สำหรับต้นฉบับรายการนั้น ไม่ได้แปลว่ามีหนังสือพิมพ์เจ็ดเล่ม คำว่า “ผูก” จึงช่วยให้เจ้าหน้าที่และผู้อ่านรู้ว่าต้องค้นหาชุดต้นฉบับที่มัดแยกกันกี่ชุด

ใบลานเป็นวัสดุธรรมชาติที่หัก เปราะ หรือเสียหายได้เมื่อเก็บไม่เหมาะสม การมีไม้ประกับ เชือก และผ้าห่อช่วยพยุงแผ่นจารึกระหว่างเก็บรักษา หอสมุดแห่งชาติจึงทำทะเบียนระบุชื่อเรื่องและตำแหน่งจัดเก็บ พร้อมดูแลสภาพห้องและตู้เก็บเอกสารโบราณเพื่อป้องกันความชื้น แมลง และแสงหรือความร้อนที่ทำให้ใบลานเสื่อมเร็ว

ครั้งหน้าเมื่อเห็นรายการ “คัมภีร์ใบลาน 7 ผูก” ให้นึกถึงมัดใบลานเจ็ดชุดที่หอสมุดจัดเก็บและลงทะเบียน ไม่ใช่หนังสือเจ็ดเล่มที่มีขนาดเท่ากันทุกชุด นี่คือคำบอกวิธีแบ่งและดูแลต้นฉบับโบราณให้นำกลับมาอ่านหรือศึกษาได้

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th