พญานาคเจ็ดเศียรหรือขดเจ็ดรอบ? พระสูตรเล่าต่างจากภาพจำ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

รูปปั้นพระพุทธเจ้าปางนาคปรกบางองค์มีพังพานนาคเจ็ดเศียรแผ่เหนือพระเศียร แต่เลขเจ็ดในเรื่องพญามุจลินท์หมายถึง ขดกายรอบพระวรกายเจ็ดรอบ ตามอุทาน 2.1 ส่วนจำนวนเศียรไม่ได้ระบุไว้ในข้อความตอนนี้

อุทาน 2.1 เล่าว่าหลังตรัสรู้ พระพุทธเจ้าประทับอยู่ใต้ต้นมุจลินท์ริมแม่น้ำเนรัญชราเป็นเวลาเจ็ดวัน เมื่อเกิดพายุฝนนอกฤดูพร้อมลมหนาว พญามุจลินท์ออกจากที่อยู่ ม้วนกายรอบพระวรกายเจ็ดรอบ แล้วกางพังพานเพื่อกันความหนาว แดด ยุง แมลงวัน ลม และงู พอครบเจ็ดวันและท้องฟ้าแจ่มใส จึงคลายขดกาย ก่อนเปลี่ยนรูปลักษณ์เป็นชายหนุ่มมายืนประนมมือ ในเรื่องมีเลขเจ็ดซ้ำสามจุด ทั้งจำนวนวันที่ประทับอยู่ จำนวนวันที่ฝนตก และจำนวนรอบที่พญานาคขดกาย

คำแปลของ SuttaCentral ระบุว่ามุจลินท์ขดกายรอบพระวรกายเจ็ดรอบ แล้วกางพังพานใหญ่ไว้เหนือพระเศียร ตัวบทบอกวิธีคุ้มครองและระบุจำนวนรอบชัดเจน แต่ไม่ได้แจกแจงว่าพญานาคมีหัวกี่หัว

รูปพญานาคเจ็ดเศียรที่เห็นในงานพุทธศิลป์ถ่ายทอดเหตุการณ์นี้เป็นรูปเคารพ พิพิธภัณฑ์กีเมในปารีสระบุว่าประติมากรรมพระพุทธเจ้าปางนาคปรกแบบเขมรชิ้นหนึ่งสร้างช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 12 ถึงต้นศตวรรษที่ 13 และมี พญามุจลินท์เจ็ดเศียรแผ่เป็นพังพานคุ้มครองพระพุทธเจ้า นี่คือรายละเอียดของงานศิลป์ชิ้นนั้น ไม่ใช่จำนวนเศียรที่อุทาน 2.1 กล่าวไว้

เมื่อแยกตัวบทออกจากงานช่าง ภาพสองแบบก็อยู่ร่วมกันได้ เรื่องเล่าเน้นการคุ้มครองด้วยการขดกาย ส่วนช่างใช้พังพานหลายเศียรสร้างรูปทรงที่มองเห็นชัดจากด้านหน้า ภาพปางนาคปรกจึงสื่อเหตุการณ์เดียวกันด้วยรายละเอียดที่ต่างจากถ้อยคำในพระสูตร

คาถาท้ายเรื่องกล่าวถึงความสุขของผู้สันโดษ ผู้ได้ฟังและเห็นธรรม และผู้สำรวมต่อสิ่งมีชีวิต ก่อนย้ำว่าการละความถือตัวว่า “เราเป็น” เป็นความสุขสูงสุด

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th