ความคิดอกุศลเกิดขึ้น พระสูตรเสนอห้าวิธีรับมือ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

วิตักกสัณฐานสูตรกล่าวกับภิกษุผู้ฝึกจิต เมื่อความคิดอกุศลผุดขึ้น พระพุทธเจ้าทรงแจกแจงวิธีรับมือไว้ห้าข้อ

วิตักกสัณฐานสูตรเสนอ 5 วิธีเมื่อต้องรับมือกับความคิดอกุศล: หันไปคิดเรื่องที่เป็นกุศล พิจารณาโทษของความคิดนั้น ไม่ใส่ใจ สังเกตเหตุปรุงแต่งของมัน และใช้ความเพียรข่มใจเมื่อวิธีอื่นยังไม่ได้ผล พระสูตรให้ลองข้อถัดไปเมื่อวิธีหนึ่งยังไม่ทำให้ความคิดสงบ และบอกผลหลังแต่ละวิธีว่าเมื่อวิตกสงบ จิตย่อมตั้งมั่น สงบ เป็นหนึ่ง และมีสมาธิภายใน

พระสูตรเรียกความคิดที่ประกอบด้วยฉันทะ โทสะ และโมหะว่า “อกุศลวิตก” คือความคิดที่มีความอยาก ความขัดเคือง หรือความหลง วิธีแรกคือเปลี่ยนไปใส่ใจเรื่องอื่นที่เป็นกุศล คล้ายช่างไม้ใช้ลิ่มเล็กตอกให้ลิ่มใหญ่หลุดออก เมื่อใจหันไปอยู่กับเรื่องที่เกื้อกูล ความคิดเดิมย่อมสงบลงตามคำอธิบายในพระสูตร

ถ้ายังไม่สงบ ขั้นต่อมาคือมองให้เห็นโทษ พระสูตรให้พิจารณาว่าความคิดนั้นเป็นอกุศลและให้ผลเป็นทุกข์ เมื่อยังเกิดซ้ำอีก จึงใช้วิธีไม่ระลึกถึงหรือไม่ใส่ใจมัน เปรียบเหมือนคนเห็นสิ่งที่ไม่อยากมองแล้วหลับตาหรือหันไปทางอื่น

หากความคิดยังเกิดขึ้น พระสูตรให้สังเกตเหตุที่ทำให้มันปรุงต่อ คำแปลใช้ศัพท์ว่า “วิตักกสังขารสัณฐาน” และเชิงอรรถอธิบายว่าเป็นที่ตั้งแห่งเหตุของความคิด ตัวบทเปรียบกับคนเดินเร็วที่ค่อยลดจังหวะจนหยุดนั่งหรือนอน เพื่อสื่อถึงการทำให้ความคิดที่กำลังต่อเนื่องผ่อนลงทีละขั้น

ข้อสุดท้ายกล่าวว่า เมื่อวิธีอื่นยังไม่ทำให้ความคิดหยุด ให้กัดฟัน ดันลิ้นแนบเพดาน แล้วใช้จิตข่มคั้นจิต

ข้อ 221 เรียกผู้ฝึกที่เลือกได้ว่าจะคิดหรือไม่คิดเรื่องใดว่า “ผู้ชำนาญในวิถีทางแห่งวิตก” และกล่าวต่อว่าเขาละความอยาก คลายเครื่องผูกใจ และทำที่สุดทุกข์ได้

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th