นามสกุลไทยเริ่มเป็นทางการเมื่อไร และต้องใช้เพราะอะไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เวลาเขียนชื่อในใบสมัคร เรามักกรอกชื่อตัวแล้วตามด้วยนามสกุลโดยไม่คิดมาก แต่รูปแบบที่คุ้นตานี้เคยต้องมีกฎหมายวางหลักไว้โดยเฉพาะ

กฎหมายฉบับนั้นคือพระราชบัญญัติขนานนามสกุล พ.ศ. 2456 มาตรา 2 ระบุวันเริ่มใช้ครั้งแรกไว้ที่ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2456 แต่วันบังคับใช้ถูกเลื่อนออกไปหลายครั้ง โดยประกาศเลื่อนใช้ลงวันที่ 30 มีนาคม พ.ศ. 2457 กำหนดวันเริ่มใช้ใหม่เป็น 1 เมษายน พ.ศ. 2461 ดังนั้น พ.ศ. 2456 คือปีในชื่อกฎหมาย ไม่ใช่ปีที่กฎหมายเริ่มมีผลจริง

เหตุผลในตัวบทไม่ได้มีแค่การทำให้ชื่อคนเป็นแบบเดียวกัน คำนำของกฎหมายระบุว่าการจดทะเบียนคนเกิด คนตาย และการสมรสควรมีหลักฐานที่ชัดเจน การรู้ชื่อตัวและชื่อสกุลยังช่วยให้เจ้าหน้าที่แยกบุคคลและตรวจความเกี่ยวข้องกับพ่อแม่ได้แม่นยำขึ้น กรมการปกครองอธิบายประเด็นเดียวกันว่า การมีชื่อสกุลช่วยให้การทำทะเบียนเหล่านี้เป็นระบบ

มาตรา 3 วางหลักว่า ชื่อของคนไทยทุกคนต้องประกอบด้วยชื่อตัวและชื่อสกุล ส่วนมาตรา 5 กำหนดชื่อสกุลให้เป็นชื่อประจำวงศ์ตระกูลที่สืบจากพ่อไปสู่ลูก นี่เป็นข้อกำหนดของกฎหมายในสมัยนั้น จึงควรอ่านเป็นประวัติของระบบชื่อบุคคล ไม่ใช่คู่มือว่ากฎหมายปัจจุบันใช้หลักเดียวกันทุกข้อ

ตัวบทกำหนดวิธีเริ่มใช้ไว้ด้วย ภายในหกเดือนหลังวันที่กฎหมายมีผล หัวหน้าครอบครัวต้องเลือกนามสกุลหนึ่งชื่อแล้วไปจดทะเบียนที่อำเภอ หากบ้านใดมีนามสกุลใช้อยู่ก่อนแล้ว ก็ให้จดชื่อเดิมนั้นได้ มาตรา 13 ยังให้เจ้าหน้าที่จัดทำรายชื่อนามสกุลตัวอย่างไว้เป็นแนวทางสำหรับครอบครัวที่ต้องเลือกชื่อใหม่

กฎหมายยังวางข้อห้ามในการตั้งชื่อสกุล เช่น ห้ามซ้ำกับชื่อที่จดไว้แล้วในอำเภอเดียวกันหรืออำเภอที่ติดต่อกัน ห้ามใช้ชื่อที่พ้องกับพระนามเจ้านายหรือคล้ายราชทินนาม และห้ามใช้คำหยาบ รวมถึงกำหนดความยาวไม่เกินสิบอักษร ข้อจำกัดเหล่านี้ช่วยให้การจดทะเบียนตรวจสอบและแยกชื่อในพื้นที่ได้ง่ายขึ้น แต่ไม่ได้ห้ามนามสกุลซ้ำกันทั่วทั้งประเทศ

มาตรา 15 ระบุว่าการจดทะเบียนไม่ต้องเสียค่าธรรมเนียม ส่วนประกาศเลื่อนใช้ลงวันที่ 30 มีนาคม พ.ศ. 2457 อธิบายว่าการตั้งนามสกุลเป็นเรื่องใหม่ จึงให้เวลาเพิ่มทั้งแก่ครอบครัวที่ต้องเลือกชื่อและเจ้าหน้าที่ที่ต้องรับจดทะเบียน จากปีที่อยู่ในชื่อกฎหมายถึงวันที่เริ่มใช้จริงจึงห่างกันเกือบห้าปี เพราะการเปลี่ยนระบบต้องเตรียมทั้งคนและงานทะเบียน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th