จากอเมริกาถึงครัวอโยธยา เมื่อฝรั่งพุททะเกษนำของฝากชื่อ “พริกขี้หนู” มาให้

พริกขี้หนูที่เราคุ้นเคยในครัวไทยทุกวันนี้มีถิ่นกำเนิดอยู่ไกลโพ้นที่ทวีปอเมริกากลางและอเมริกาใต้ โดยเฉพาะบริเวณเม็กซิโก เปรู และโบลิเวียในปัจจุบัน มนุษย์ในดินแดนนั้นรู้จักนำผลพริกชนิดนี้มาใช้เป็นอาหารและยาสมุนไพรมานานนับพันปีแล้ว หลักฐานทางโบราณคดีบ่งชี้ว่ามีการเพาะปลูกและบริโภคพริกมาอย่างน้อยเจ็ดถึงแปดพันปีก่อนคริสตกาล ผลพริกให้ความเผ็ดร้อนจากสารแคปไซซิน ซึ่งสร้างความรู้สึกแสบร้อนบนลิ้นและในปากได้อย่างมีเอกลักษณ์ พืชตระกูลนี้ไม่ได้มีแค่ชนิดเดียว แต่มีหลายสายพันธุ์ที่ให้ผลขนาดเล็กใหญ่ สีสัน และระดับความเผ็ดแตกต่างกันไป บางชนิดผลชี้ขึ้นฟ้า บางชนิดผลห้อยลงดิน บางชนิดกลิ่นหอมเฉพาะตัว

การเดินทางของพริกจากโลกใหม่มาสู่เอเชียเกิดขึ้นหลังจากการสำรวจของคริสโตเฟอร์ โคลัมบัส ในปี พ.ศ. 2035 (ค.ศ. 1492) เมื่อเรือของโคลัมบัสไปถึงหมู่เกาะแคริบเบียนและพบพืชชนิดนี้ ชาวสเปนนำเมล็ดและต้นพันธุ์กลับไปยังยุโรป จากนั้นชาวโปรตุเกสซึ่งกำลังขยายเส้นทางค้าขายทางทะเลอย่างกว้างขวางได้นำพริกไปปลูกและแพร่กระจายต่อไปยังอาณานิคมและเมืองท่าต่าง ๆ ในแอฟริกาและเอเชีย เส้นทางสำคัญคือผ่านอินเดีย โดยเฉพาะเมืองกัวและคาลิคัต แล้วต่อไปยังมะละกาซึ่งโปรตุเกสยึดครองได้ในปี พ.ศ. 2054 (ค.ศ. 1511) มะละกาในขณะนั้นเป็นศูนย์กลางการค้าทางทะเลที่เชื่อมโยงกับอยุธยาอย่างแน่นแฟ้น

ความสัมพันธ์ทางการทูตและการค้าขายระหว่างโปรตุเกสกับอยุธยาเริ่มต้นขึ้นในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน หลังจากที่โปรตุเกสส่งทูตมาเข้าเฝ้าสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ในปี พ.ศ. 2054 (ค.ศ. 1511) และต่อมาได้มีการทำสนธิสัญญาทางการค้าในปี พ.ศ. 2059 (ค.ศ. 1516) เป็นต้นไป ชาวโปรตุเกสจำนวนไม่น้อยเดินทางเข้ามาตั้งถิ่นฐานในอยุธยา ทั้งพ่อค้า นักเดินเรือ และบาทหลวง มีชุมชนโปรตุเกสเกิดขึ้นในเมืองหลวงแห่งนี้ บันทึกของนักเดินทางชาวโปรตุเกสอย่างเฟอร์นันโด เมนเดซ ปินโต ระบุว่าในยุคหนึ่งมีชาวโปรตุเกสอาศัยอยู่ในอยุธยาหลายร้อยคน พืชพรรณจากโลกใหม่ที่โปรตุเกสนำติดเรือมาด้วย ได้แก่ พริก มะเขือเทศ มะละกอ สับปะรด และอื่น ๆ ได้ถูกนำเข้ามาทดลองปลูกและเผยแพร่ในดินแดนสยามในช่วงเวลานี้

พริกจึงเดินทางมาถึงอยุธยาในฐานะสินค้าติดเรือของชาวโปรตุเกสหรือที่คนไทยเรียกอย่างคุ้นเคยว่าฝรั่งในช่วงต้นถึงกลางพุทธศตวรรษที่ 21 แม้จะไม่มีเอกสารระบุวันเดือนปีที่แน่นอนว่าเมล็ดพริกชุดแรกถูกนำขึ้นฝั่งที่อยุธยาวันไหน แต่การที่มีชุมชนโปรตุเกสอาศัยอยู่และมีการค้าขายแลกเปลี่ยนอย่างต่อเนื่องตลอดช่วงปี พ.ศ. 2059 ถึง 2081 (ค.ศ. 1516-1538) ทำให้การแพร่กระจายของพริกเกิดขึ้นได้อย่างราบรื่น พริกถูกเรียกในระยะแรก ๆ ว่าพริกเทศหรือพริกเทษ เพื่อแยกแยะจากพืชรสเผ็ดพื้นเมืองที่มีอยู่ก่อน ต่อมาเมื่อพริกกลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน คำว่า “เทศ” ก็ค่อย ๆ หายไป และคำว่า “พริก” ก็ถูกใช้เรียกพืชชนิดใหม่นี้โดยตรง ส่วนพืชเดิมที่เคยเรียกว่าพริกก็กลายเป็นพริกไทยแทน

เหตุที่พริกปลูกได้ดีในอยุธยาและดินแดนสยามโดยทั่วไปนั้นมาจากสภาพภูมิอากาศและดินฟ้าอากาศที่เหมาะสม พริกเป็นพืชเขตร้อนที่ชอบอากาศร้อนชื้น อุณหภูมิในช่วงยี่สิบถึงสามสิบองศาเซลเซียส แสงแดดเพียงพอ และดินที่ระบายน้ำได้ดี อยุธยาตั้งอยู่ในที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา มีฝนตกตามฤดูกาล อากาศอบอุ่นตลอดปี และมีดินร่วนที่เหมาะแก่การเพาะปลูกพืชผัก พริกจึงปรับตัวได้ดีทั้งในสวนครัวขนาดเล็กหลังบ้านและในแปลงปลูกเชิงพาณิชย์ ชาวบ้านสามารถเก็บเมล็ดจากผลสุกมาเพาะขยายพันธุ์ได้ง่าย พริกบางสายพันธุ์ทนแล้งได้พอสมควร บางสายพันธุ์ให้ผลผลิตต่อเนื่องหลายเดือน ทำให้พริกกลายเป็นพืชที่ปลูกง่ายและให้ผลตอบแทนเร็ว