ทำไมพระพรหมมีสี่หน้า? คติของเทพสี่พักตร์ในศิลปะไทย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ศาลพระพรหมที่คุ้นตา มักมีใบหน้าหันออกสี่ด้านรอบองค์

ฐานข้อมูลศิลปกรรมในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรอธิบายว่า ในคติฮินดู ใบหน้าทั้งสี่อาจแทนพระเวทสี่เล่มหรือยุคทั้งสี่ ตัวอย่างในฐานข้อมูลเป็นประติมากรรมจากชวาภาคกลาง อายุราวพุทธศตวรรษที่ 13–15 จึงเป็นหลักฐานศิลปะในภูมิภาค ไม่ใช่ประติมากรรมไทยโดยตรง

ส่วนเรื่องว่าทำไมพระพรหมจึงมีห้าเศียรในบางตำนาน สารานุกรมวัฒนธรรมไทยอ้างคัมภีร์ปัทมปุราณะว่า เดิมพระพรหมมีห้าเศียร สี่เศียรแสดงพระเวทคนละชุด ส่วนเศียรที่ห้าบันทึกความทรงจำไว้ทั้งหมดและเปล่งรัศมีแรงกล้า เหล่าเทพกับอสูรทนไม่ไหวจึงไปทูลพระอิศวร แล้วเศียรที่ห้าถูกตัดออก

คัมภีร์มัตสยปุราณะเล่าอีกสำนวนหนึ่งว่า พระพรหมแบ่งร่างตนสร้างนางศตรูปา เมื่อนางหลบไปด้านข้าง พระพักตร์ของพระองค์เกิดตามทิศที่นางเคลื่อนไป และเมื่อเหาะขึ้นฟ้าก็เกิดเศียรที่ห้า ต่อมาในเรื่องเดียวกัน พระศิวะตัดเศียรนั้นหลังพระพรหมขอพรไม่เหมาะสม เรื่องนี้อธิบายที่มาของใบหน้าต่างจากสำนวนปัทมปุราณะ

แบบที่เห็นเปลี่ยนไปตามพื้นที่ด้วย สารานุกรมวัฒนธรรมไทยระบุว่าพระพรหมในอินเดียมีสี่กร ส่วนรูปแบบไทยมีสองกร และอาจถือธารพระกร จานรับทักษิณา ดอกบัว หรือคัมภีร์พระเวท รายละเอียดของวัตถุในมือจึงขึ้นกับแบบแผนของแต่ละพื้นที่

ฐานข้อมูล SAC ยกประติมากรรมพระพรหมจากชวาภาคกลาง ซึ่งมีเครื่องแต่งกายผสมอิทธิพลศิลปะปาละกับอินเดียใต้ ตัวอย่างนี้แสดงว่ารูปแบบพระพรหมในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ปรับไปตามพื้นที่และช่วงเวลา

ดังนั้น สี่หน้าของพระพรหมอาจสื่อพระเวทหรือยุคทั้งสี่ในคำอธิบายด้านศิลปะ ส่วนตำนานอธิบายการเกิดของเศียรทั้งสี่ไว้หลายสำนวน เวลาเล่าเรื่องนี้ควรระบุชื่อคัมภีร์หรือคติที่กำลังอ้างถึง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th