โซบะข้ามปีของญี่ปุ่น: เส้นยาวกับการทิ้งเคราะห์เก่ามาจากไหน?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ในญี่ปุ่น หลายบ้านกินโซบะร้อน ๆ ในคืนวันที่ 31 ธันวาคมเป็นมื้อส่งท้ายปี ธรรมเนียมนี้เรียกว่า “โทชิโคชิโซบะ” หรือโซบะข้ามปี และมีคำอธิบายเรื่องความหมายหลายแบบ

ความเชื่อหนึ่งมองว่าเส้นยาวเป็นพรให้อายุยืน ส่วนเส้นที่ขาดง่ายสื่อถึงการตัดความลำบากหรือหนี้เก่าทิ้ง บางพื้นที่ถึงกับเรียกมื้อนี้ว่า “โซบะอายุยืน” หรือ “โซบะตัดหนี้” ตามคติที่ให้กับเส้น แต่ความหมายเหล่านี้เป็นคำอวยพร ไม่ใช่ข้อบังคับว่าทุกบ้านต้องกินด้วยเหตุผลเดียวกัน

ชื่อ “โทชิโคชิ” หมายถึงการข้ามปี ส่วนคำว่า “โซบะ” คือเส้นบักวีตที่กินกันในมื้อนี้ เว็บไซต์ความรู้เรื่องโซบะของสมาคมผู้ประกอบการเส้นญี่ปุ่นระบุว่าที่มาของธรรมเนียมมีหลายคำอธิบาย จึงควรแยกความหมายเชิงมงคลออกจากหลักฐานว่าคนกินกันมาตั้งแต่เมื่อใด

หนึ่งในทฤษฎีเรื่องที่มาคือธรรมเนียมของพ่อค้าในเอโดะที่กินโซบะช่วงสิ้นเดือน เว็บไซต์ของสมาคมฯ อธิบายว่าการกินสิ้นเดือนที่เรียกว่า “มิโซกะโซบะ” อาจพัฒนามาเป็นมื้อโซบะวันสิ้นปี ซึ่งเป็นวันที่ร้านค้าและบ้านเรือนเตรียมตัวรับปีใหม่ ทฤษฎีนี้เป็นคำอธิบายที่มีผู้เสนอ ไม่ใช่ข้อสรุปว่าต้นกำเนิดมีทางเดียว

หอสมุดพิพิธภัณฑ์เอโดะ-โตเกียวอ้างบันทึก “โอซากะ ฮังกะ ฟูโดกิ” ปี 1814 ซึ่งระบุว่า วันที่ 30 เดือน 12 กินโซบะสิ้นเดือน และยังกล่าวถึงโซบะวันเซ็ตสึบุนในฐานะอาหารส่งท้ายปี ยุคนั้นใช้ปฏิทินจันทรคติ วันเซ็ตสึบุนจึงอาจอยู่ในเดือน 12 ของปฏิทินเก่าได้ บันทึกนี้ทำให้เห็นว่าคำว่า “สิ้นปี” ในอดีตไม่ได้ผูกกับคืนวันที่ 31 ธันวาคมแบบปัจจุบันเสมอไป

อีกหลักฐานหนึ่งที่สมาคมฯ ยกมาคือบันทึกของนักบวชภูเขาแถบโคฟุในปี 1816 เขียนว่าคนในหมู่บ้านกินเส้นโซบะในพิธีช่วงตีสี่ของวันขึ้นปีใหม่ แล้วนำไปเลี้ยงญาติและเพื่อนบ้านต่อหลายวัน รายละเอียดนี้แสดงว่าการกินโซบะช่วงเปลี่ยนปีมีรูปแบบต่างกันตามพื้นที่ ไม่ได้จำกัดว่าต้องกินก่อนเที่ยงคืนเท่านั้น

นอกจากอายุยืนและการตัดเคราะห์ ยังมีเรื่องเล่าว่าช่างทองใช้แป้งโซบะเก็บผงทองหรือเงินที่กระจายบนโต๊ะทำงาน จึงเกิดคติว่ากินโซบะแล้วเรียกทรัพย์ได้ เว็บไซต์สมาคมฯ นำเสนอเรื่องนี้เป็นอีกคำอธิบายหนึ่ง แต่ไม่ใช่หลักฐานยืนยันว่าช่างทองเป็นต้นกำเนิดของธรรมเนียมทั้งประเทศ

หลักฐานที่พิพิธภัณฑ์อ้างยืนยันได้ว่ามีการกินโซบะในช่วงสิ้นเดือนและช่วงข้ามปีตั้งแต่ยุคเอโดะ ส่วนความหมายเรื่องอายุยืน ตัดเคราะห์ และเรียกทรัพย์เป็นคำอวยพรหลายสายที่สืบต่อกันมา จึงตอบได้ว่าโซบะข้ามปีเป็นทั้งมื้อส่งท้ายปีและอาหารมงคล โดยแต่ละครอบครัวอาจเลือกยึดความหมายต่างกัน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th