เมรุเผาศพเกี่ยวอะไรกับเขาพระสุเมรุ? คติจักรวาลที่ยังอยู่ในพิธีไทย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เมรุเผาศพไทยโยงกับเขาพระสุเมรุทั้งทางชื่อและคติของยอดอาคาร พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลศัพท์ให้ความหมายคำว่า “เมรุ” ไว้สองนัย คือภูเขาที่เป็นศูนย์กลางจักรวาล และที่เผาศพซึ่งหลังคาเป็นยอด มีรั้วล้อม โดยอธิบายว่ารูปแบบหลัง “คงได้คติจากภูเขาเมรุนั้น”

เขาพระสุเมรุหรือสิเนรุเป็นภูเขาในคติจักรวาลของศาสนาฮินดูและพุทธ ไม่ใช่ภูเขาที่มีพิกัดอยู่บนแผนที่ พจนานุกรมเล่าคติทั้งสองสายไว้ต่างรายละเอียดกัน แต่มีภาพร่วมคือโลกและสวรรค์จัดวางสัมพันธ์กับภูเขาศูนย์กลางนี้ ยอดแหลมของอาคารเผาศพจึงเป็นร่องรอยที่มองเห็นได้ของความคิดเรื่องภูเขาศักดิ์สิทธิ์

แนวคิดดังกล่าวปรากฏเด่นใน “พระเมรุมาศ” ซึ่งสร้างสำหรับพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระมหากษัตริย์และพระราชวงศ์ชั้นสูง สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดกาญจนบุรีสรุปคำบรรยายของรองศาสตราจารย์ พีรศรี โพวาทองว่า พระเมรุมาศสื่อเขาพระสุเมรุในฐานะศูนย์กลางจักรวาล และเป็นเสมือน ทิพยวิมานของเทพ รูปแบบปรับตามยุค แต่ยังรักษาคติหลักไว้

ตัวอย่างที่เห็นขนาดและรายละเอียดของงานพิธีได้จากพระเมรุของเจ้าฟ้าเพชรรัตนฯ เมื่อ พ.ศ. 2555 กรมศิลปากรบันทึกว่าอาคารทรงปราสาทยอดมณฑปตั้งบนฐานชาลาขนาดใหญ่ สูงจากฐานถึงยอดฉัตร 35.59 เมตร รอบพื้นที่มีองค์ประกอบสำหรับพระราชพิธี ทั้งทางขึ้นลง รั้ว ฉัตร และอาคารประกอบ นี่จึงเป็นงานสถาปัตยกรรมชั่วคราวที่จัดทั้งอาคารและพื้นที่พิธีให้รับกับพระเกียรติยศ ไม่ใช่แค่เตาเผาที่ทำหลังคาสูง

เมรุวัดทั่วไปมีหน้าที่เป็นอาคารเผาศพที่ใช้งานจริง รูปแบบไม่จำเป็นต้องเหมือนพระเมรุมาศทั้งองค์ พจนานุกรมอธิบายเมรุแบบนี้ด้วยลักษณะหลังคาเป็นยอดและมีรั้ว ส่วนพิธีหลวงมีฐานชาลา อาคารพิธี และเครื่องประกอบตามพระราชประเพณี สิ่งที่เชื่อมกันคือชื่อกับคติของภูเขายอดสูง ไม่ใช่การย่อแบบพระเมรุมาศให้เหมือนกันทุกวัด

เมื่อเห็นยอดเมรุเหนืออาคารวัด จึงมองได้ทั้งในฐานะส่วนของอาคารใช้งานและสัญลักษณ์จากคติจักรวาล พระเมรุมาศขยายความหมายนี้เป็นพื้นที่ประกอบพระราชพิธี ส่วนเมรุวัดเก็บภาพจำของเขาพระสุเมรุไว้ในชื่อและรูปทรงที่เรียบกว่า

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th