"กินรี" กับ "กินนร" ต่างกันอย่างไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

กรมส่งเสริมวัฒนธรรมอธิบายว่า “กินนร” คืออมนุษย์ในนิยายที่ท่อนบนเป็นคน ท่อนล่างเป็นนก และเรียกเพศหญิงว่า “กินรี” ส่วนบทความมติชนสุดสัปดาห์ที่อ้างพจนานุกรมศัพท์วรรณกรรมไทยระบุชัดว่ากินนรเป็นเพศชาย กินรีเป็นเพศหญิง จำแบบง่ายคือ กินนรฝ่ายชาย กินรีฝ่ายหญิง จึงเห็นสองชื่อนี้ปรากฏเป็นคู่ตัวละครในเรื่องเล่าและงานศิลป์ไทย

ตัวอย่างที่เห็นบทบาทของสองชื่อนี้ชัดอยู่ในฐานข้อมูลสารานุกรมวัฒนธรรมไทยของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ซึ่งสรุปเรื่อง “นางกินรี” จากพระธรรมเทศนาพื้นเมืองภาคเหนือ เรื่องเล่าวางกินนรกับกินรีเป็นสามีภรรยาที่อาศัยในป่าหิมพานต์ และผูกทั้งคู่เข้ากับอดีตชาติของพระพุทธเจ้าและพระนางยโสธรา

ในเรื่องนั้น พระโพธิสัตว์เกิดในตระกูลกินนร มีภรรยาชื่อกินรี ทั้งคู่บินลงจากเขามาหาเกสรดอกไม้ เก็บกลีบดอกไม้มาทำเป็นสไบ ปูเป็นที่นั่งริมลำน้ำ แล้วเล่นดนตรีกัน

วันหนึ่งพระเจ้าพรหมทัตซึ่งออกบวชแล้วถืออาวุธเดินป่า เห็นนางกินรีและเกิดความต้องการ จึงยิงกินนรด้วยศรพิษ กินนรบาดเจ็บหนักและกล่าวลาภรรยา ส่วนนางกินรีหนีขึ้นเขา ก่อนย้อนกลับมาอุ้มสามีไว้บนตักและร้องไห้

พระอินทร์เห็นนางกินรีเศร้าโศก จึงแปลงเป็นพราหมณ์ นำน้ำจากน้ำเต้ามาช่วยให้กินนรฟื้น แล้วเตือนทั้งคู่ว่าอย่าลงไปอยู่บนทางที่ผู้คนสัญจร เรื่องจึงจบด้วยการกลับขึ้นเขาหิมพานต์

ตอนชุมนุมตัวละครท้ายเรื่อง กินนรคือพระโพธิสัตว์ซึ่งกลับชาติมาเป็นพระพุทธเจ้า ส่วนนางจันทกินรีคือพระนางยโสธรา

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th