ผีตาโขนใส่หน้ากากทำไม? ตำนานผีตามคนแห่งด่านซ้าย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ผู้เล่นผีตาโขนสวมหน้ากากเพื่อรับบทเป็นผีป่าและสัตว์ในขบวน ตามตำนานท้องถิ่นที่พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์รวบรวมไว้ เมื่อพระเวสสันดรกับนางมัทรีกลับจากป่า เหล่าผีและสัตว์ต่างพากันตามขบวนไปส่ง การละเล่นจึงทำให้ตัวละครเหล่านี้ปรากฏขึ้นกลางงานบุญหลวง

พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์อธิบายว่าชื่อ “ผีตาโขน” เพี้ยนมาจาก “ผีตามคน” ตามเรื่องเล่านี้ ส่วนงานผีตาโขนเป็นส่วนหนึ่งของงานบุญหลวงที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย งานบุญหลวงรวมบุญผะเหวด บุญบั้งไฟ และบุญซำฮะไว้ด้วยกัน จึงมีทั้งการฟังเทศน์มหาชาติ การขอฝน และพิธีสะเดาะเคราะห์บ้านเมือง ไม่ได้เป็นเพียงขบวนแต่งกายเพื่อความสนุกอย่างเดียว

หน้ากากสีสดที่เห็นตามขบวนทำจากวัสดุใกล้ตัว ฐานข้อมูลประเพณีท้องถิ่นของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรบันทึกว่า ใช้ หวดนึ่งข้าวเหนียวทำส่วนหน้า ต่อกาบมะพร้าวเป็นจมูก แล้ววาดและแต้มสี ส่วนเสื้อผ้าใช้เศษผ้าที่ไม่ใช้แล้วคลุมร่างกาย รูปทรงของหน้ากากแต่ละใบจึงสะท้อนฝีมือและจินตนาการของคนทำในชุมชน

เรื่องเล่าที่ผูกกับผีตาโขนยังมีอีกสายหนึ่ง พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์บันทึกว่าเทศกาลนี้เชื่อมโยงกับการอพยพของชาวลาวหลวงพระบาง ซึ่งนำประเพณีแห่ปู่เยอ ย่าเยอเข้ามาด้วย คนในความเชื่อมองปู่เยอและย่าเยอเป็นตัวแทนบรรพบุรุษและผีอารักษ์เมืองที่คอยคุ้มครองบ้านเมือง เรื่องนี้ทำให้เห็นว่าประเพณีด่านซ้ายมีทั้งเรื่องเล่าจากชาดกและความเชื่อเรื่องผีบรรพบุรุษอยู่ร่วมกัน

การสวมหน้ากากยังมีช่วงปิดท้ายด้วย หลังจบพิธีวันที่สาม ผู้เล่นจะถอดเครื่องแต่งกายและนำไปทิ้งลงแม่น้ำหมัน ตามความเชื่อเพื่อทิ้งความทุกข์และสิ่งไม่ดีไปกับสายน้ำ พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์ระบุด้วยว่าห้ามนำชุดกลับเข้าบ้าน รายละเอียดนี้ทำให้หน้ากากไม่ได้จบหน้าที่อยู่แค่ในขบวน แต่ยังเป็นส่วนหนึ่งของพิธีส่งเคราะห์ตามคติท้องถิ่น

ดังนั้น หน้ากากผีตาโขนจึงช่วยให้ผู้ร่วมงานกลายเป็นตัวละครในขบวนเรื่องเล่า ขณะเดียวกันการสวมและทิ้งชุดก็ผูกการละเล่นเข้ากับพิธีกรรมของชุมชนด่านซ้าย

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th