รถไฟไทยทำไมรางห่างกันแค่ 1 เมตร ทั้งที่หลายประเทศใช้กว้างกว่า?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

รถไฟสายเดิมของไทยใช้รางกว้าง 1 เมตร เพราะเลือกมาตรวัดเดียวกันเพื่อให้เส้นทางต่อถึงกันและเชื่อมกับประเทศเพื่อนบ้านได้สะดวกขึ้น

เกจรางคือระยะระหว่างขอบด้านในของรางสองเส้น ไม่ใช่ความกว้างของตัวรถไฟ ลองเทียบขนาดที่พูดถึงกันบ่อย:

• เกจเมตร: 1,000 มิลลิเมตร หรือ 1 เมตร

• เกจมาตรฐาน: 1,435 มิลลิเมตร กว้างกว่า 435 มิลลิเมตร

ระยะห่างของรางกำหนดว่าล้อและชุดเพลาของรถไฟต้องมีขนาดอย่างไร รถทั่วไปที่ออกแบบมาสำหรับเกจหนึ่งจึงวิ่งบนอีกเกจโดยตรงไม่ได้ หากเปลี่ยนมาตรฐาน ต้องปรับทั้งราง ขบวนรถ และอุปกรณ์ซ่อมบำรุงให้เข้ากัน ไม่ใช่ขยับรางเฉพาะบางช่วง

บทความใน Japan Railway & Transport Review เขียนโดยเพ็ญศรี กัลยาณมิตร ซึ่งขณะนั้นทำงานฝ่ายความสัมพันธ์ต่างประเทศของการรถไฟฯ เล่าว่า ทางรถไฟสายเหนือเดิมสร้างด้วยรางกว้าง 1,435 มิลลิเมตร ต่อมาในเดือนกันยายน 1919 มีมติให้เปลี่ยนเป็นเกจเมตรและทยอยปรับรางตลอดสิบปีถัดมา เป้าหมายคือเชื่อมกับประเทศเพื่อนบ้าน

เมื่อปรับรางให้มีขนาดเดียวกัน รถไฟจากเส้นทางที่สร้างต่างยุคก็เชื่อมต่อกันได้ หากขนาดรางไม่ตรงกัน รถทั่วไปจะวิ่งข้ามรอยต่อโดยตรงไม่ได้ ต้องเปลี่ยนขบวนหรือใช้ระบบเฉพาะ ซึ่งเพิ่มขั้นตอนและค่าใช้จ่ายในการเดินทาง

คู่มือพัฒนารถไฟในเมืองของธนาคารโลกยกเกจมาตรฐาน 1,435 มิลลิเมตรเป็นตัวเลือกที่นิยมสำหรับโครงการใหม่ แต่หากต้องต่อกับรางและขบวนรถเดิม โครงการอาจต้องคงขนาดเดิมเพื่อให้ใช้ร่วมกันได้ คู่มือยังระบุว่าอุปกรณ์บางชนิดอาจหาได้ยาก และรถซ่อมบำรุงอาจต้องดัดแปลง ข้อมูลนี้เป็นหลักการวางระบบรถไฟในเมือง ไม่ใช่ตัวเลขค่าใช้จ่ายของการรถไฟไทย

สรุปคือ ราง 1 เมตรเป็นมาตรฐานเดิมของเครือข่ายรถไฟไทย ไม่ได้แปลว่าใช้การไม่ได้ หากจะสร้างทางใหม่หรือเปลี่ยนเป็น 1,435 มิลลิเมตร ต้องวางแผนให้ราง ขบวนรถ และอุปกรณ์เข้ากันทั้งระบบ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th