ถ้ำอชันตาถูกทิ้งไว้นานแค่ไหน? ภาพพุทธศิลป์ยังเล่าอะไรอยู่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

IGNCA ระบุว่าถ้ำอชันตาถูกทิ้งร้างมาหลายศตวรรษก่อนมีบันทึกสมัยใหม่ในปี 1819 หากนับจากการสร้างระยะหลังช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 5–6 ก็ห่างกันราว 1,200–1,300 ปี แต่แหล่งที่เปิดอ่านไม่ได้ระบุปีที่ทุกถ้ำหยุดใช้งานตรงกัน UNESCO ระบุว่าถ้ำ 30 แห่งที่นี่เกิดจากการขุดเจาะสองช่วงใหญ่ห่างกันประมาณสี่ศตวรรษ

ช่วงแรกอยู่ราวศตวรรษที่ 2 ถึง 1 ก่อนคริสตกาล สร้างในสมัยราชวงศ์สัตวาหนะ UNESCO ระบุว่ากลุ่มนี้มีถ้ำ 6 แห่ง ภาพเขียนยังมีไม่มาก และมีการใช้สถูปหินเป็นจุดประดิษฐานสิ่งเคารพ ถ้ำบางแห่งเป็นโถงสำหรับประกอบพิธีหรือเดินเวียนรอบสถูป ส่วนถ้ำวิหารเป็นที่พักและทำกิจกรรมของพระสงฆ์

หลังช่วงแรกผ่านไปหลายร้อยปี การขุดเจาะกลับมาคึกคักอีกครั้งในคริสต์ศตวรรษที่ 5–6 สมัยวากาฏกะ มีทั้งการนำถ้ำเก่ากลับมาใช้และการขุดถ้ำใหม่ ผนังและเสาถูกประดับด้วยภาพเขียนกับงานแกะสลักที่ละเอียดขึ้น UNESCO อธิบายว่าถ้ำระยะหลังมีพระพุทธรูปให้สักการะ และมีภาพฝาผนังที่ตกแต่งอย่างเต็มพื้นที่กว่ากลุ่มแรก

ความต่างจึงเห็นได้จากสิ่งที่อยู่กลางถ้ำและวิธีตกแต่ง กลุ่มเก่าเน้นโถงกับสถูป ส่วนกลุ่มหลังเพิ่มภาพพระพุทธรูปและภาพเขียนจำนวนมากขึ้น รายละเอียดเหล่านี้ทำให้เห็นว่าถ้ำอชันตาไม่ได้เป็นวัดแบบเดียวที่สร้างรวดเดียว แต่เป็นสถานที่ซึ่งถูกต่อเติมและใช้งานต่างยุคกัน

IGNCA ยังกล่าวถึงความเห็นของผู้เชี่ยวชาญที่พบต้นฉบับสมัยโมกุลเอ่ยถึงอชันตา จึงไม่ควรแปลการบันทึกของสมิธว่าเป็นครั้งแรกที่มนุษย์รู้จักถ้ำแห่งนี้ คำว่า “ค้นพบอีกครั้ง” ในบริบทนี้หมายถึงการกลับเข้ามาอยู่ในบันทึกและการศึกษาสมัยใหม่

ภาพเขียนอชันตาจึงไม่ได้เล่าแค่เรื่องในพุทธศาสนา แต่ยังบอกถึงการสร้างวัด การอุปถัมภ์ และรสนิยมทางศิลปะที่เกิดต่างเวลากัน จุดที่น่าสังเกตคือถ้ำชุดหลังไม่ได้ลบของเดิมทิ้งทั้งหมด หลายแห่งยังเก็บร่องรอยของยุคแรกไว้ข้างงานที่เพิ่มเข้ามาภายหลัง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th