ฟักทองฮาโลวีน แท้จริงแล้วเริ่มจากหัวผักกาด

เมื่อพูดถึงฮาโลวีน ภาพที่หลายคนนึกถึงคงหนีไม่พ้นฟักทองสีส้มที่ถูกแกะสลักเป็นใบหน้า มีแสงไฟส่องออกมาจากด้านใน วางประดับไว้หน้าบ้านหรือริมหน้าต่างจนกลายเป็นสัญลักษณ์ที่เห็นกันจนชินตา แต่โคมฮาโลวีนที่เป็นต้นแบบของประเพณีนี้ไม่ได้เริ่มจากฟักทองอย่างที่เราคุ้นเคยกันเลย เพราะวัตถุดิบดั้งเดิมกลับเป็นหัวผักกาดและมันฝรั่ง

เรื่องราวของโคมที่เรียกว่า jack-o'-lantern จึงไม่ได้มีแค่การแกะฟักทองเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับความเชื่อพื้นบ้าน เทศกาลเก่าแก่ และการเดินทางของผู้คนข้ามมหาสมุทรอีกด้วย

โคมยุคแรกใช้หัวผักกาด ไม่ใช่ฟักทอง

ตามข้อมูลจาก Britannica ประเพณีทำโคม jack-o'-lantern เริ่มต้นในไอร์แลนด์ โดยผู้คนในหลายพื้นที่ใช้หัวผักกาดหรือมันฝรั่งแทนฟักทอง ส่วนข้อมูลจาก History.com ระบุว่า ในไอร์แลนด์และสกอตแลนด์ ผู้คนแกะสลักใบหน้าน่ากลัวลงบนหัวผักกาด แล้วนำไปวางไว้ริมหน้าต่างหรือใกล้ประตู เพื่อขู่ให้วิญญาณเร่ร่อนหนีไป รวมถึงวิญญาณของชายที่รู้จักกันในตำนานพื้นบ้านว่า Stingy Jack

วิธีทำโคมแบบดั้งเดิมคือคว้านเนื้อด้านในออกให้เหลือเปลือกสำหรับแกะสลักใบหน้า จากนั้นใส่แสงไฟไว้ภายใน เพื่อให้ใบหน้าที่แกะออกมาดูโดดเด่นในความมืด แสงที่ส่องผ่านช่องตาและปากทำให้ผักหัวธรรมดากลายเป็นโคมได้

ขณะที่ในอังกฤษ ผู้คนยังนิยมใช้บีทรูทหัวใหญ่เป็นวัตถุดิบทำโคมด้วย เรื่องนี้สะท้อนให้เห็นว่า ประเพณีดั้งเดิมไม่ได้จำกัดอยู่กับผักชนิดเดียว แต่สามารถใช้พืชหัวที่หาได้ในท้องถิ่นมาสร้างเป็นโคมตามความเชื่อของผู้คนได้

ทำไมต้องมีโคมในคืนฮาโลวีน

เบื้องหลังประเพณีนี้เชื่อมโยงกับเทศกาล Samhain ซึ่งเกี่ยวข้องกับชุมชนในพื้นที่ที่พูดภาษาเกลิก โดยเป็นช่วงเวลาที่ผู้คนเชื่อว่าสิ่งเหนือธรรมชาติและวิญญาณจะออกมาเดินบนโลกมนุษย์ ความเชื่อนี้ทำให้คืนดังกล่าวมีบรรยากาศพิเศษ และเกี่ยวข้องกับธรรมเนียมที่พยายามป้องกันหรือขับไล่วิญญาณที่ไม่พึงประสงค์

โคมที่แกะจากผักหัวจึงไม่ได้มีไว้ตกแต่งให้สวยงามเพียงอย่างเดียว ตามความเชื่อที่เล่าสืบกันมา ใบหน้าที่ดูน่ากลัวและแสงไฟจากด้านในมีส่วนช่วยขู่ให้วิญญาณเร่ร่อนหลีกหนีไป

หลักฐานเกี่ยวกับโคมแกะสลักในศตวรรษที่ 19 ยังพบว่ามีการใช้หัวผักกาดและผักหัวชนิดอื่นที่คว้านไส้ออกในหลายพื้นที่ของไอร์แลนด์ สกอตแลนด์ เวลส์ และอังกฤษ แสดงให้เห็นว่าประเพณีนี้มีรากฐานอยู่ในวัฒนธรรมท้องถิ่นหลายแห่ง ก่อนที่ภาพจำของฟักทองจะกลายเป็นสิ่งที่คนทั่วโลกคุ้นตา

ชื่อ jack-o'-lantern มาจากตำนาน Stingy Jack

ชื่อ jack-o'-lantern มีที่มาซึ่งเชื่อมโยงกับตำนานพื้นบ้านเรื่อง Stingy Jack เรื่องเล่าว่า แจ็กเป็นชายขี้เหนียวและเจ้าเล่ห์ที่หลอกลวงปีศาจ เมื่อตายลง เขาไม่ได้รับการยอมรับทั้งจากสวรรค์และนรก จึงต้องเร่ร่อนอยู่บนโลก

ในตำนานพื้นบ้านนี้ แจ็กมีถ่านไฟที่ยังคุอยู่สำหรับส่องทาง โดยใส่ถ่านนั้นไว้ในหัวผักกาดที่คว้านไส้ออกเพื่อใช้เป็นโคม ผู้คนจึงเรียกเขาว่า "Jack of the Lantern" ก่อนที่ชื่อจะค่อย ๆ กลายมาเป็นคำว่า jack-o'-lantern

อย่างไรก็ตาม เรื่องของ Stingy Jack เป็นตำนานพื้นบ้าน ไม่ใช่เหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ที่ยืนยันได้ว่าเกิดขึ้นจริง สิ่งที่น่าสนใจคือเรื่องเล่านี้ช่วยอธิบายความเชื่อมโยงระหว่างโคม หัวผักกาด และภาพของแสงไฟที่ปรากฏในความมืดได้อย่างชัดเจน

ส่วนหลักฐานด้านภาษา พจนานุกรมออกซ์ฟอร์ด หรือ OED ระบุว่ามีหลักฐานการใช้คำว่า jack-o'-lantern ในความหมายของโคมที่แกะจากหัวผักกาดหรือฟักทองตั้งแต่ราวปี ค.ศ. 1837 จึงเห็นได้ว่าชื่อนี้ไม่ได้ผูกติดกับฟักทองเพียงอย่างเดียวตั้งแต่แรก

เมื่อประเพณีข้ามไปอเมริกา ฟักทองจึงค่อย ๆ เข้ามาแทนที่

การเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญเกิดขึ้นเมื่อผู้อพยพชาวไอริชนำประเพณีแกะโคมข้ามไปยังสหรัฐอเมริกาในศตวรรษที่ 19 ที่นั่นพวกเขาพบว่าวัตถุดิบที่เหมาะกับการทำโคมมีอยู่ใกล้ตัว นั่นคือฟักทอง ซึ่งเป็นพืชพื้นถิ่นของอเมริกา

เมื่อเทียบกับหัวผักกาด ฟักทองมีขนาดใหญ่กว่า เนื้ออ่อนกว่า และคว้านหรือแกะสลักได้ง่ายกว่า หัวผักกาดมีเนื้อแน่น จึงต้องใช้แรงในการแกะมากกว่า นอกจากนี้ ฟักทองยังสุกพร้อมเก็บเกี่ยวในช่วงเดือนตุลาคมพอดี ทำให้เหมาะกับการนำมาใช้ในเทศกาลฮาโลวีน

ด้วยเหตุนี้ ฟักทองจึงค่อย ๆ กลายเป็นวัตถุดิบหลักสำหรับทำโคมแทนหัวผักกาด ภาพฟักทองสีส้มแกะสลักจึงแพร่หลายจนกลายเป็นสัญลักษณ์สำคัญของฮาโลวีนในเวลาต่อมา โดยไม่ได้หมายความว่าประเพณีดั้งเดิมเริ่มต้นจากฟักทองตั้งแต่แรก

จากหัวผักกาดสู่ฟักทอง เรื่องราวของประเพณีที่ปรับตัวได้

โคมฮาโลวีนเป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของวัฒนธรรมซึ่งเดินทางไปพร้อมกับผู้คน เมื่อประเพณีจากไอร์แลนด์และพื้นที่ใกล้เคียงข้ามไปยังอเมริกา วัตถุดิบที่ใช้ก็เปลี่ยนไปตามสิ่งที่หาได้ง่ายและเหมาะกับการใช้งานในท้องถิ่นใหม่

หัวผักกาดที่เคยเป็นวัสดุสำคัญจึงค่อย ๆ ถูกแทนที่ด้วยฟักทองที่แกะสลักง่ายกว่า แต่แนวคิดของการทำโคมให้มีใบหน้าและมีแสงส่องจากด้านในยังคงอยู่

ทุกวันนี้ เมื่อเห็นฟักทองฮาโลวีนตั้งอยู่หน้าบ้าน ภาพนั้นจึงไม่ได้บอกเล่าแค่เทศกาลแห่งความสนุกเท่านั้น แต่ยังซ่อนเรื่องราวของความเชื่อพื้นบ้าน ภาษา และการปรับตัวของประเพณีที่สืบทอดผ่านกาลเวลา จากหัวผักกาดธรรมดาในยุโรป สู่ฟักทองสีส้มที่กลายเป็นภาพจำของฮาโลวีนทั่วโลก