โกนผมไฟให้ทารกทำไม? คติเรื่องขวัญกับพิธีตัดผมครั้งแรก

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ในบันทึกธรรมเนียมไทย พิธีโกนผมไฟเป็นการตัดผมครั้งแรกพร้อมให้พรและรับเด็กเข้าเป็นสมาชิกครอบครัวในช่วงเดือนแรกของชีวิต

เว็บคลังเอกสารประวัติศาสตร์เรื่องเด็กและเยาวชน Children and Youth in History จัดรายการนี้เป็นแหล่งปฐมภูมิ และอ้างบันทึกเรื่องธรรมเนียมการเกิดกับการเลี้ยงดูเด็กของพระยาอนุมานราชธน ฉบับแปลภาษาอังกฤษตีพิมพ์ปี 1961 บันทึกเล่าว่าพิธีมักจัดเมื่อเด็กอายุหนึ่งเดือนกับหนึ่งวัน บางบ้านตั้งชื่อเด็กในช่วงเดียวกัน

ผู้เขียนบันทึกว่า คนในเวลานั้นเชื่อว่าเด็กก่อนครบเดือนยังเสี่ยงเจ็บป่วยจากภูตผี เมื่ออายุครบเดือนกับหนึ่งวัน ครอบครัวจึงจัดพิธีรับเด็กเข้าเป็นสมาชิก

พอถึงวันพิธี ผู้ทำจะใส่ผมที่โกนลงในภาชนะใบตองซึ่งรองด้วยใบบอนหรือใบบัว แล้วนำไปลอยน้ำพร้อมกล่าวพรให้เด็กมีชีวิตร่มเย็นเป็นสุข บนกระหม่อมจะเหลือผมไว้กระจุกหนึ่ง บันทึกระบุว่าคนในพิธีเชื่อว่าช่วยปกป้องส่วนที่ยังบาง จากนั้นญาติผูกด้ายฝ้ายที่ข้อมือและข้อเท้าเพื่อรับขวัญ

พระยาอนุมานอธิบายว่า “ผมไฟ” คือผมที่เด็กเกิดมาพร้อมและงอกขึ้นจนแม่พ้นช่วงอยู่ไฟหลังคลอด แต่พิธีไม่มีแบบเดียวทุกบ้าน ผู้เขียนระบุว่ารายละเอียดขึ้นกับครูและอาจเพิ่มหรือลดได้ บ้านผู้มีฐานะอาจให้โหรเลือกวัน และเชิญพราหมณ์กับพระมาร่วมพิธีด้วย

พิพิธภัณฑ์มานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เล่าธรรมเนียมเด็กไทยบางกลุ่มว่า โกนผมไฟเมื่ออายุหนึ่งเดือนแล้วเหลือปอยผมไว้จนรวบเป็นจุก เพื่อ “เก็บขวัญ” และเชื่อว่าเทพคุ้มครอง บทความอ้างหนังสือ จารไว้ในภาพ ๒ หน้า 142–153

บันทึกทั้งสองให้รายละเอียดต่างกัน: แหล่งหนึ่งเล่าการลอยผมและผูกด้ายรับขวัญ อีกแหล่งเล่าการเก็บปอยผมเป็นจุก จึงเห็นว่าคติเรื่องขวัญและขั้นตอนพิธีมีหลายแบบตามครูและชุมชน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th