วันพระตรงวันขึ้น–แรม 8 ค่ำกับ 15 ค่ำเพราะอะไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

วันพระไทยกำหนดไว้ในวันขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ และแรม ๑๕ ค่ำ ตามการแบ่งเดือนจันทรคติเป็นข้างขึ้นกับข้างแรม วันขึ้น ๑๕ ค่ำคือวันเพ็ญ ส่วนวันแรม ๑๕ ค่ำคือวันเดือนดับ เดือนขาดที่ข้างแรมมี ๑๔ วันจะกำหนดวันพระปลายเดือนเป็นแรม ๑๔ ค่ำ ขณะที่วันขึ้น ๘ ค่ำอยู่ราวกึ่งกลางช่วงข้างขึ้น

คำว่า “ขึ้น” หมายถึงช่วงที่ดวงจันทร์ค่อย ๆ สว่างมากขึ้นหลังเดือนดับ ส่วน “แรม” คือช่วงที่แสงลดลงหลังวันเพ็ญ ปฏิทินไทยจึงแบ่งเดือนหนึ่งเป็นสองปักษ์ แล้วเลือกวันใกล้ช่วงสำคัญของรอบจันทร์เป็นวันนัดหมายทางศาสนา วันพระจึงไม่ตรงกับวันที่เดิมในปฏิทินสากลทุกเดือน เพราะปฏิทินนั้นนับวันตามรอบสุริยคติ

กรมส่งเสริมวัฒนธรรมเล่าที่มาของธรรมเนียมนี้ผ่านเรื่องพระเจ้าพิมพิสาร ซึ่งทรงเห็นนักบวชนอกพุทธศาสนานัดพบกันในวัน ๘ ค่ำและ ๑๕ ค่ำ แล้วกราบทูลพระพุทธเจ้าให้มีวันประชุมฟังธรรมบ้าง หน้าเดียวกันระบุว่าพระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้ภิกษุประชุมและแสดงธรรมในวัน ๘ ค่ำ ๑๔ ค่ำ และ ๑๕ ค่ำ

ส่วนพระวินัยมีรายละเอียดเรื่องอุโบสถของสงฆ์อีกชั้นหนึ่ง พระไตรปิฎกภาษาไทยฉบับหลวงที่เผยแพร่บน 84000.org ระบุวันอุโบสถของภิกษุไว้ที่ ๑๔ ค่ำหรือ ๑๕ ค่ำ เนื้อหาตรงนี้กล่าวถึงการทำอุโบสถของพระสงฆ์ ไม่ได้กำลังแจกแจงวันพระสำหรับพุทธศาสนิกชนทั่วไปทั้งสี่วัน

ในชีวิตประจำวัน คนไทยคุ้นกับวันพระทั้งสี่วันในเดือนหนึ่ง หลายคนไปวัด ทำบุญ ฟังธรรม หรือรักษาศีลตามกำลังและความสะดวก ถ้าเดือนนั้นเป็นเดือนขาด ปฏิทินอาจกำหนดวันพระช่วงปลายเดือนเป็นแรม ๑๔ ค่ำ จึงควรดูปฏิทินจันทรคติของปีนั้นเมื่อจะวางแผนทำบุญหรือจัดกิจกรรม

สรุปคือ วันพระของชาวพุทธทั่วไปผูกกับวันขึ้น–แรม ๘ ค่ำและ ๑๕ ค่ำตามปฏิทินจันทรคติ ส่วนวันอุโบสถที่พระวินัยกล่าวถึงเป็นข้อปฏิบัติของภิกษุ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th