พระไตรปิฎกใบลานเขียนลงบนใบไม้จริงไหม แล้วเก็บรักษากันอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

คัมภีร์ใบลานทำจากใบของต้นลานจริง จารตัวอักษรด้วยเหล็กแหลมให้เป็นร่อง แล้วร้อยใบเข้าด้วยกันเป็นผูก คัมภีร์ที่จารบนวัสดุนี้มีทั้งคำสอนพุทธศาสนา เช่น พระไตรปิฎก และเรื่องวิชาการด้านอื่นด้วย

ก่อนจาร ช่างเลือกใบลานที่ไม่แก่หรืออ่อนเกินไป ตัดให้เหลือความยาวราว 50–75 เซนติเมตร แล้วตากสามวันสามคืน เมื่อแห้งจึงคัดขนาด เจียนก้าน และนำใบมาซ้อนเป็นชุดเพื่อแช่น้ำประมาณ 24 ชั่วโมง บางพื้นที่ต้มกับน้ำซาวข้าวแทนการแช่ จากนั้นตั้งสันใบผึ่งให้แห้งเพื่อไม่ให้คดงอ รายละเอียดบางอย่างจึงต่างกันตามท้องถิ่น

เมื่อใบแห้ง ช่างเช็ดทำความสะอาดและเจาะรูร้อยสายไว้ก่อน จากนั้นซ้อนใบ 10–20 ใบในไม้ประกับแล้วตัดขอบให้เสมอกัน ก่อนรวมเป็นชุดใหญ่ ชุดหนึ่งราว 500 ใบจะมัดให้แน่นและนำเข้าเตาอิฐอบประมาณสองวัน เพื่อให้แห้งสนิทและป้องกันรา

หลังอบ ใบลานอาจหดจนขนาดไม่เท่ากัน ช่างจึงปรับขอบและขัดผิวด้วยทรายละเอียดให้เรียบ แล้วใช้เหล็กแหลมเผาไฟเจาะรูร้อยสายซ้ำตามจุดที่ทำไว้ตั้งแต่ต้น ขั้นตอนนี้เป็นการเตรียมรูสำหรับร้อย ไม่ใช่การเขียนข้อความ ตัวอักษรจะเกิดจากการใช้เหล็กจารขีดลงบนผิวใบที่เตรียมเสร็จแล้ว

ใบที่มีข้อความต่อเนื่องกันจะเรียงรวมเป็น “ผูก” แล้วร้อยสายผ่านรู คัมภีร์หนึ่งเรื่องจึงอาจมีหลายผูก ข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรยกตัวอย่างผูกละประมาณ 24 ใบ และระบุใบลานสำเร็จรูปสองขนาดโดยประมาณ คือสั้น 5 × 28 เซนติเมตร กับยาว 5 × 55 เซนติเมตร ขนาดจริงขึ้นอยู่กับแบบที่จัดทำ

การเก็บคัมภีร์มีส่วนประกอบหลายชิ้น ผ้าห่อใช้ห่อคัมภีร์เพื่อจัดเก็บ ไม้ประกับประกบด้านหน้าและด้านหลังเพื่อช่วยรักษาไม่ให้ใบลานคดงอ ส่วนหีบพระธรรมใช้เก็บคัมภีร์หลายผูกไว้ด้วยกัน ทั้งวัสดุและการตกแต่งแตกต่างกันตามทรัพยากรของผู้สร้าง จึงพบได้ทั้งหีบเรียบและหีบที่ประดับลวดลาย

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th