พระอุปคุตปราบพญามารในตำนานไหน? ทำไมคนไทยจึงนิมนต์มาคุ้มงานบุญ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เรื่องปราบพญามารของพระอุปคุตอยู่ในคัมภีร์อโศกาวทาน ส่วนคนไทยนิมนต์ท่านมาคุ้มงานบุญตามคติความเชื่อที่สืบในบางชุมชน เรื่องนี้ไม่ใช่ข้อความจากพระไตรปิฎกบาลีโดยตรง

สารานุกรมวัฒนธรรมไทยเล่าว่า พระอุปคุตเป็นพระเถระผู้มีฤทธิ์และเป็นอาจารย์สอนกรรมฐาน ในเรื่องของพระเจ้าอโศก มีพญามารมารบกวนงานฉลองพระบรมสารีริกธาตุ พระอุปคุตจึงใช้พวงมาลัยที่สอดกระดูกงู สุนัข และมนุษย์ คล้องคอมาร มารพยายามถอดเท่าไรก็ไม่สำเร็จ แม้ไปขอให้พรหมช่วยก็ไม่ได้ จึงยอมรับว่าจะไม่รบกวนพระสงฆ์อีก

เมื่อมารขอให้ปลดพวงมาลัย พระอุปคุตยอมถอดให้หลังจากมารเนรมิตภาพพระพุทธเจ้าให้เห็นตามที่ท่านขอ เรื่องจบด้วยการยุติการรบกวน ไม่ใช่ฉากที่มารถูกทำลาย อโศกาวทานยังเล่าว่าพระอุปคุตนำพระเจ้าอโศกไปสักการะสถานที่สำคัญในพุทธประวัติ

ฐานข้อมูล Cultural Map Thailand ระบุว่าพระอุปคุตไม่ปรากฏในพระไตรปิฎกฉบับภาษาบาลี และเชื่อมโยงเรื่องของท่านกับคติพุทธฝ่ายมหายานที่ใช้ภาษาสันสกฤต เรื่องพระอุปคุตจึงเป็นตำนานพุทธอีกสายหนึ่ง ไม่ใช่หลักฐานยืนยันว่าปาฏิหาริย์เกิดขึ้นจริง

แล้วเหตุใดชุมชนจึงนิมนต์ท่านมาร่วมพิธี? งานวิจัยในวารสาร Journal of Letters พบธรรมเนียมอัญเชิญพระอุปคุตเพื่อคุ้มครองงานพิธีในภาคเหนือและภาคอีสาน กรมส่งเสริมวัฒนธรรมยกงานบุญผะเหวดเป็นตัวอย่างว่า ชาวอีสานอัญเชิญท่านก่อนเทศน์มหาชาติ โดยเชื่อว่าจะช่วยให้พิธีดำเนินไปอย่างราบรื่น

วิธีทำพิธีแตกต่างกันในแต่ละชุมชน บางแห่งตั้งหอพระอุปคุต บางแห่งจัดขบวนไปเชิญจากแหล่งน้ำ หรือใช้รูปเคารพแทนหินที่สมมติว่าเป็นองค์ท่าน ประเพณีเหล่านี้ทำให้ตำนานกลายเป็นส่วนหนึ่งของการเตรียมงานบุญและการร่วมแรงร่วมใจกันของคนในพื้นที่

เวลาเห็นขบวนอัญเชิญพระอุปคุตในงานบุญ จึงกำลังเห็นทั้งตัวละครจากวรรณกรรมพุทธและธรรมเนียมที่ชุมชนบางพื้นที่ยังทำสืบกันอยู่

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th