คลองแสนแสบขุดเพื่อสงครามจริงไหม? พระราชพงศาวดารกับหลักฐานที่นักประวัติศาสตร์ใช้

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

งานวิชาการเสนอว่าคลองบางขนากมีจุดมุ่งหมายทางยุทธศาสตร์ แต่พระราชพงศาวดารไม่ได้เขียนตรง ๆ ว่า “ขุดเพื่อสงคราม” พงศาวดารบอกว่าใครสั่งขุด ขุดจากไหนไปไหน และเสร็จเมื่อใด ส่วนเหตุผลด้านการทัพเป็นข้อวิเคราะห์จากตำแหน่งคลองและหลักฐานแวดล้อม

พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3 ตอนที่ 117 ใช้หัวข้อว่า “ขุดคลองบางขนากและแก้คลองพระโขนง” เนื้อหาระบุว่าโปรดให้พระยาศรีพิพัฒนรัตนราชโกษาเป็นแม่กอง จ้างชาวจีนขุดคลองจากหัวหมากถึงบางขนาก พร้อมบอกความยาว ความกว้าง ความลึก ค่าใช้จ่าย และศักราชที่ขุดสำเร็จ แต่บันทึกตอนนี้ไม่ได้ระบุเหตุผลเรื่องสงครามไว้โดยตรง ชื่อคลองบางขนากในพงศาวดารยังสะท้อนชื่อที่ใช้เรียกช่วงคลองในเอกสารชุดนั้น

นิทรรศการของสถาบันวัฒนธรรมและศิลปะ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ไล่เส้นทางจากทุ่งปทุมวัน ผ่านบางกะปิ คลองตัน มีนบุรี และหนองจอก ไปถึงบางขนากในฉะเชิงเทรา ก่อนเชื่อมออกแม่น้ำบางปะกง เส้นทางนี้จึงต่อจากพระนครไปยังหัวเมืองด้านตะวันออก ไม่ได้จบอยู่แค่พื้นที่รอบเมือง

บทความวิชาการในวารสาร NAJUA ปี 2014 ระบุว่าพงศาวดารรัชกาลที่ 3 ไม่ได้อธิบายความสัมพันธ์ระหว่างการขุดคลองบางขนากกับสงครามอานามสยามยุทธโดยตรง ผู้เขียนนำแนวเดินทัพไทย–กัมพูชาและชุมชนตามจุดรวมพลหรือพักเสบียงมาอ่านประกอบ แล้วเสนอว่าคลองมีเป้าหมายทางยุทธศาสตร์ด้วย ข้อสรุปเรื่องสงครามจึงมาจากการตีความหลักฐานแวดล้อม ไม่ใช่ข้อความที่ยกมาจากบันทึกการขุด

นิทรรศการ มศว. อธิบายว่าคลองเป็นทางยุทธศาสตร์ที่ช่วยให้รัฐเข้าถึงเมืองด้านตะวันออกได้เร็วขึ้น และช่วยขนผลผลิตอย่างข้าวกับน้ำตาลเข้าสู่พระนคร เรื่องนี้ทำให้เห็นว่าคลองสายเดียวรองรับได้ทั้งการเดินทางของทางราชการและการค้าขายของผู้คน

บทความ NAJUA ระบุว่าเมื่อคลองลดบทบาทการลำเลียงทางทหารแล้ว ก็ใช้ติดต่อกรุงเทพฯ กับหัวเมืองตะวันออกต่อมา ส่วนนิทรรศการ มศว. ยกตัวอย่างปัจจุบันว่า นิสิตและบุคลากรใช้เรือโดยสารคลองแสนแสบเดินทางระหว่างมหาวิทยาลัยกับที่พัก เส้นทางน้ำที่เคยเชื่อมเมืองจึงกลายเป็นส่วนหนึ่งของการเดินทางประจำวันของคนกรุงเทพฯ

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th