จากพาหนะของพระนารายณ์สู่ตราครุฑ: เครื่องหมายนี้มาอยู่บนงานราชการไทยได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เดิมครุฑเป็นสัญลักษณ์แทนพระมหากษัตริย์ ต่อมาในรัชกาลที่ 6 โปรดเกล้าฯ ให้ใช้พระครุฑพ่าห์เป็นตราแผ่นดิน กรมศิลปากรระบุว่าคตินี้สืบต่อจากกรุงธนบุรีถึงรัตนโกสินทร์และใช้ต่อมาจนถึงปัจจุบัน

ตามคติฮินดู ครุฑเป็นพาหนะของพระนารายณ์ งานศิลปะยุคแรกมักวาดเป็นมนุษย์มีปีก ต่อมาค่อยเปลี่ยนเป็นพญานกสวมเครื่องทรง มีจะงอยปากและกรงเล็บ ภาพที่เห็นบนตราหรืออาคารจึงเป็นการออกแบบตามความเชื่อ ไม่ใช่ภาพสัตว์จริง

เหตุที่ครุฑถูกนำมาแทนกษัตริย์ย้อนไปถึงสมัยอยุธยา กรมศิลปากรอธิบายว่าในเวลานั้นมีคติเปรียบพระมหากษัตริย์กับพระนารายณ์ที่อวตารเป็นพระรามตามเรื่องรามายณะ เมื่อครุฑเป็นสัญลักษณ์ของพระนารายณ์ จึงถูกใช้แทนองค์กษัตริย์ ทั้งบนตราพระราชลัญจกรและหัวเรือพระที่นั่ง

แต่รูปครุฑไม่ได้หมายถึงราชอำนาจทุกครั้ง ในงานศิลปกรรมของวัด กรมศิลปากรอธิบายว่าครุฑสื่อถึงผู้พิทักษ์พุทธสถาน

ภาพครุฑในวัดมีหลายแบบ กรมศิลปากรยกตัวอย่างครุฑปูนปั้นที่ปรางค์วัดราชบูรณะ กับภาพพระนารายณ์ทรงครุฑบนหน้าบันไม้ที่วัดแม่นางปลื้ม บางแห่งเป็นรูปครุฑเดี่ยวโดยไม่มีพระนารายณ์ประกอบ รายละเอียดเหล่านี้ชี้ว่าภาพครุฑในวัดเป็นงานศิลป์ตามคติผู้พิทักษ์พุทธสถาน ไม่ใช่ตราราชการทุกครั้ง

ตัวอย่างหนึ่งอยู่ที่อาคารพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติราชบุรี ซึ่งครั้งหนึ่งเคยเป็นศาลากลางจังหวัด กรมศิลปากรระบุว่าอาคารสร้าง พ.ศ. 2465 เพื่อใช้เป็นศาลารัฐบาลมณฑลและที่ว่าการเมือง โดยมีรูปพระครุฑพ่าห์ประดับอยู่ด้านหน้า ตัวอย่างนี้ทำให้เห็นครุฑในฐานะศิลปกรรมบนอาคารราชการ ไม่ใช่เพียงตราบนเอกสาร

ครุฑจึงมีความหมายตามที่ตั้งและหน้าที่ของภาพ เมื่ออยู่บนตราแผ่นดินก็เชื่อมกับประวัติแทนองค์พระมหากษัตริย์ ส่วนที่ประดับวัดอยู่ในคติผู้พิทักษ์พุทธสถาน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th