นางนพมาศมีตัวตนจริงไหม? เรื่องเล่าลอยกระทงที่หลักฐานยังชวนตั้งคำถาม

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

คืนลอยกระทงทีไร ชื่อ “นางนพมาศ” มักกลับมาพร้อมคำถามว่าเธอมีตัวตนจริงหรือไม่ หลักฐานที่มีอยู่ยังยืนยันไม่ได้ว่านางนพมาศเป็นสตรีในราชสำนักสุโขทัยจริง เรื่องที่ผูกเธอเข้ากับประเพณีนี้มาจากหนังสือ “ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์” ไม่ใช่จารึกสุโขทัยที่ระบุชื่อเธอหรือยืนยันเหตุการณ์นั้น

หนังสือเล่มนี้รู้จักกันหลายชื่อ ทั้ง “เรื่องนางนพมาศ” “เรวดีนพมาศ” และ “ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์” เนื้อหาเล่าชีวิตหญิงในราชสำนักสมัยสุโขทัย ขนบของฝ่ายใน และพิธีประจำเดือนต่าง ๆ รายการหนังสือของหอสมุดจุฬาลงกรณ์ฯ สรุปเนื้อหาในเล่มว่า นางนพมาศเป็นธิดาของพราหมณ์ผู้รับราชการ และภายหลังเข้ารับราชการในวัง เรื่องในเล่มจึงมีคุณค่าในฐานะวรรณกรรมที่เล่าขนบและภาพชีวิตในราชสำนัก

เมื่อตรวจเรื่องลอยกระทงกับหลักฐานยุคสุโขทัย ต้องแยกชื่อประเพณีออกจากกิจกรรมที่จารึกกล่าวถึง พิพิธภัณฑ์มานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ระบุว่าจารึกพ่อขุนรามคำแหงมีคำว่า “เผาเทียนเล่นไฟ” ซึ่งหมายถึงการทำบุญและบูชาพระพุทธเจ้าอย่างกว้าง ๆ แต่ไม่ได้ใช้คำว่า “ลอยกระทง” เอกสารยุคอยุธยาก็กล่าวถึงการชักโคม แขวนโคม และลอยโคมในพิธีของราชสำนัก ส่วนชื่อ “ลอยกระทง” ปรากฏชัดในหลักฐานสมัยต้นรัตนโกสินทร์

หลักฐานสำคัญอีกชิ้นคือฉบับพิมพ์ “เรื่องนางนพมาศ หรือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์” ที่หอพระสมุดวชิรญาณพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2457 รายการฉบับนี้ในหอสมุดจุฬาฯ บันทึกว่า กรมพระยาดำรงราชานุภาพเคยทรงตั้งข้อสงสัยว่าเนื้อหาเรียบเรียงในสมัยรัตนโกสินทร์ แต่ภายหลังเมื่อทรงเทียบกับหนังสืออื่นแล้ว ทรงเห็นด้วยกับพระราชาธิบายของรัชกาลที่ 5 ว่าอาจมีต้นเรื่องเก่าที่ขาดหายและถูกเขียนเพิ่มเติมจนคลาดเคลื่อนจากพงศาวดาร

พิพิธภัณฑ์ธรรมศาสตร์ยกงานลอยกระทงสายจังหวัดตาก ซึ่งมีการประกวดนางนพมาศ เป็นตัวอย่างหนึ่งของเทศกาลที่แต่ละภูมิภาคจัดต่างกัน การประกวดนี้ทำให้ชื่อของเธอยังปรากฏในเทศกาลปัจจุบัน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th