ย้อนรอย 100 ปี "ศรีย่าน" จากทุ่งนาริมน้ำสู่ปริศนาตัว ส.เสือ บนป้ายตลาดเก่า

        หากใครเคยสัญจรผ่านสี่แยกศรีย่าน แล้วลองเงยหน้าสังเกตป้ายตลาดเก่าแก่ประจำย่าน อาจต้องสะดุดตากับตัวอักษรสีซีดที่เขียนไว้ว่า "สรีย่าน" ด้วยตัว ส.เสือ แทนที่จะเป็น ศ.ศาลา อย่างที่คุ้นเคยในปัจจุบัน คำถามคือทำไมป้ายนี้จึงสะกดเช่นนี้ และทำไมถึงไม่มีใครแก้ไข? คำตอบคือ ป้ายแผ่นเล็กๆ แผ่นนี้ไม่ใช่ความผิดพลาดในการสะกด แต่เป็นรอยจารึกประวัติศาสตร์การเปลี่ยนแปลงภาษา สังคม และวิถีชีวิตของกรุงเทพฯ ที่ซ่อนอยู่กลางเมืองมานานนับศตวรรษ

จากตำนาน "ทุ่งสามแสน" สู่ "สามเสน"

        ก่อนจะมีสี่แยกและตลาดอันคึกคัก พื้นที่แห่งนี้เคยเป็นเพียงทุ่งนากว้างใหญ่ริมแม่น้ำเจ้าพระยาที่เรียกกันว่า "ทุ่งสามแสน" ตามตำนานพื้นบ้านที่เล่าขานกันว่า มีพระพุทธรูปองค์ใหญ่ลอยน้ำมาติดแถบนี้ ชาวบ้านต้องระดมกำลังคนถึง 300,000 คนเพื่อฉุดขึ้นฝั่ง แม้สุดท้ายพระพุทธรูปจะจมหายไป แต่ชื่อ "สามแสน" ก็ถูกเรียกกร่อนเสียงตามกาลเวลาจนกลายเป็น "สามเสน" โดยมีร่องรอยความเก่าแก่หลงเหลืออยู่อย่าง "วัดโบสถ์สามเสน" วัดโบราณที่สร้างขึ้นตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา

ยุคสร้างเมือง และเจ้าชายด็อกเตอร์คนแรกแห่งราชวงศ์

        จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงซื้อที่ดินผืนใหญ่เพื่อสร้าง "สวนดุสิต" ส่งผลให้เจ้านายและขุนนางย้ายเข้ามาสร้างวังและบ้านเรือนอย่างแพร่หลาย ทุ่งนากลายเป็นย่านตึกและวัง มีการตัดถนนราชวัตร (ซึ่งต่อมาคือถนนนครชัยศรี) และเกิด "ท่าเรือพายับ" ขึ้นริมแม่น้ำ

        ย่านนี้จึงถูกเรียกว่า "พายับ" ตามชื่อ "วังพายับ" ของพระองค์เจ้าดิลกนพรัตน์ พระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 ผู้ทรงเป็นเจ้านายพระองค์แรกในราชวงศ์จักรีที่สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาเอกด้านเศรษฐศาสตร์ จากมหาวิทยาลัยทึบิงเงิน ประเทศเยอรมนี ซึ่งทรงทำวิทยานิพนธ์เรื่อง "เกษตรกรรมในสยาม" เพื่อศึกษาชีวิตชาวนาและพื้นที่เกษตรกรรม ในช่วงเวลาเดียวกันนั้น รถรางสายสามเสนก็เริ่มเปิดให้บริการ นำพาความเจริญเข้ามาสู่ย่านริมน้ำอย่างต่อเนื่อง

กำเนิดชื่อ "ศรีย่าน" จากพลังของคนค้าขาย

        หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 พื้นที่ที่เคยเป็นวังและบ้านเจ้านายเริ่มแปรเปลี่ยนเป็นอาคารพาณิชย์และตลาด ร้านค้าชาวไทยและชาวจีนทยอยเข้ามาตั้งแผงค้าขาย กลุ่มพ่อค้าและเจ้าของตลาดจึงร่วมกันตั้งชื่อย่านใหม่ว่า "ศรีย่าน" (ใช้ ศ.ศาลา) โดยคำว่า "ศรี" หมายถึง ความเป็นสิริมงคล และ "ย่าน" หมายถึง พื้นที่ รวมกันเป็นย่านแห่งมงคลและความเจริญรุ่งเรือง ชื่อนี้จึงไม่ได้มาจากประกาศของราชการ แต่มาจากความหวังและพลังของคนค้าขายในพื้นที่โดยตรง

ไขปริศนา ส.เสือ บนป้าย "สรีย่าน"

        เหตุใดป้ายตลาดจึงสะกดด้วย ส.เสือ? คำตอบย้อนกลับไปในช่วงสงครามมหาเอเชียบูรพา พ.ศ. 2485 รัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม มีนโยบายปฏิรูปวัฒนธรรมและภาษาไทยอย่างเร่งด่วน โดยสั่งตัดพยัญชนะทิ้ง 13 ตัว รวมถึง "ศ.ศาลา" และ "ษ.ฤาษี" คำทุกคำที่เคยใช้ ศ.ศาลา จึงถูกบังคับให้เปลี่ยนมาใช้ ส.เสือ แทน คำว่า "ศรีย่าน" จึงต้องสะกดเป็น "สรีย่าน" บนป้ายตลาดที่ทำขึ้นในยุคนั้น

        แม้ในเวลาต่อมา พ.ศ. 2487 รัฐบาลจะยกเลิกอักขรวิธีดังกล่าวและกลับไปใช้ภาษาไทยแบบเดิม ทำให้หนังสือพิมพ์และป้ายราชการทั่วประเทศเปลี่ยนกลับมาใช้ ศ.ศาลา แต่ป้ายตลาดศรีย่านแห่งนี้กลับไม่มีใครทาสีหรือเปลี่ยนใหม่ ตัวอักษร ส.เสือ จึงทำหน้าที่เหมือนแคปซูลกาลเวลาที่หยุดหมุน และกลายเป็นรอยแผลเป็นทางประวัติศาสตร์ภาษาไทยที่ยังคงอยู่อย่างทรงคุณค่า

ความทรงจำที่ยังคงมีลมหายใจ

        กาลเวลาผ่านไป เสียงกระดิ่งรถรางสายสามเสนที่เคยวิ่งยาวนานถึง 68 ปีได้เงียบหายไปเมื่อขยายถนนให้รถยนต์และรถเมล์ โรงหนังศรีย่านและห้างสรรพสินค้าในอดีตถูกรื้อถอนตามยุคสมัย แต่ศรีย่านยังคงไม่เคยหลับใหล ปัจจุบันย่านนี้กลายเป็นแหล่งรวมร้านอาหารเก่าแก่ระดับตำนาน ไม่ว่าจะเป็นก๋วยเตี๋ยวเนื้อ ข้าวมันไก่ หรือขนมไทยโบราณที่สืบทอดกันมาหลายรุ่น

        ประวัติศาสตร์ของศรีย่านตลอดระยะเวลานับร้อยปีไม่ได้ถูกจารึกไว้แค่ในหนังสือบทเรียน แต่หยั่งรากลึกอยู่ในชื่อสถานที่รอบตัว ตั้งแต่ "วัดโบสถ์สามเสน" ที่เก็บความทรงจำยุคกรุงศรีอยุธยา "ท่าเรือพายับ" ที่เตือนให้นึกถึงวังเจ้านาย ไปจนถึงตัว ส.เสือ บนป้ายตลาดที่ไม่เคยถูกลบเลือน ป้ายแผ่นนี้จึงเป็นเครื่องเตือนใจว่า ทุกมุมเมืองที่เดินผ่าน อาจซ่อนเรื่องราวลึกซึ้งของกาลเวลาไว้ เพียงแค่หยุดและลองสังเกตดูเท่านั้น