เครื่องวัดพบไอปรอทเหนือสุสานจิ๋นซี แต่แม่น้ำปรอทมีจริงแค่ไหน?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ใต้เนินสุสานจิ๋นซีมีห้องฝังพระศพที่ยังไม่มีใครตรวจจากด้านใน แต่รอบเนินกลับมีสัญญาณปรอทให้วัดได้ ทีมวิจัยตั้งเครื่องเลเซอร์ไว้ภายนอก ยิงลำแสงผ่านอากาศ แล้วพบความเข้มข้นสูงขึ้นบางจุด เรื่องนี้ทำให้คำบรรยายเก่าเรื่องแม่น้ำปรอทน่าสนใจขึ้น โดยไม่ต้องอ้างว่าเห็นสิ่งใดในห้องจริง

บันทึกของซือหม่าเชียน นักประวัติศาสตร์สมัยราชวงศ์ฮั่น ระบุว่าภายในสุสานมีการใช้ปรอทแทนแม่น้ำและทะเลในแผนผังอาณาจักร เขาเรียบเรียงเรื่องนี้ภายหลังยุคจิ๋นซี ไม่ได้ลงไปเห็นห้องด้วยตนเอง คำบรรยายจึงบอกสิ่งที่บันทึกเล่าว่าเคยสร้าง ไม่ได้ยืนยันว่าปัจจุบันยังมีของเหลวหรือกลไกหมุนเวียนอยู่ครบ เมื่อคนสมัยใหม่พบกองทัพทหารดินเผาในปี 1974 จึงเกิดคำถามว่าส่วนอื่นในบันทึกมีหลักฐานรองรับแค่ไหน

คำตอบจากการวัดคือ พบไอปรอทเหนือเนินจริง แต่ยังยืนยันไม่ได้ว่ามีแม่น้ำจำลองอยู่ในห้อง งานวิจัยที่ตีพิมพ์ปี 2020 รายงานค่าสูงสุดราว 27 นาโนกรัมต่อลูกบาศก์เมตร เทียบกับพื้นหลังทั่วไปในบริเวณนั้นราว 5–10 หน่วยเดียวกัน หากใช้ช่วงพื้นหลังนี้เป็นฐาน ค่าสูงสุดจึงสูงราว 2.7–5.4 เท่า ความต่างนี้ช่วยให้เห็นระดับสัญญาณเฉพาะจุด แต่ไม่ใช่ค่าแทนทั้งบริเวณ

จุดที่พบสัญญาณสูงบางส่วนสอดคล้องกับพื้นที่ซึ่งเคยตรวจพบปรอทในดิน จึงหนุนว่ามีปรอทใต้เนิน แต่เครื่องมือไม่ได้เห็นของเหลวด้านใน

ยูเนสโกระบุว่าสุสานเริ่มสร้างในปี 246 ก่อนคริสตกาล เนินปัจจุบันสูงประมาณ 51 เมตร และบริเวณมรดกโลกมีหลุมฝังกับสิ่งก่อสร้างเกี่ยวข้องกว่า 600 จุด บนพื้นที่ราว 56 ตารางกิโลเมตร กองทัพทหารดินเผาที่พบในปี 1974 เป็นส่วนหนึ่งของพื้นที่ขนาดใหญ่ ขณะที่ห้องกลางเนินยังไม่เคยถูกขุดตรวจ

งานวิจัยนี้ใช้ไลดาร์แบบเคลื่อนที่ตั้งสามตำแหน่งรอบเนินในช่วง 24 กรกฎาคมถึง 12 สิงหาคม 2016 เครื่องยิงเลเซอร์ออกไปและอ่านแสงที่สะท้อนกลับ อะตอมปรอทดูดกลืนแสงบางช่วง ทีมจึงเปรียบเทียบสัญญาณจากแสงสองความยาวเพื่อประเมินความเข้มข้นตามระยะทาง วิธีนี้ตรวจอากาศเหนือพื้น ไม่ได้ส่องทะลุลงไปในห้องสุสาน

จุดสูงสุดที่รายงานอยู่ห่างจากเครื่องราว 650 เมตร ส่วนลำแสงวัดได้ไกลสุดประมาณ 700 เมตร ค่า 27 เป็นค่าที่แนวหนึ่ง ไม่ใช่ค่าทั้งเนิน ผู้วิจัยพบจุดบนลาดตะวันตกราว 23 และอีกตำแหน่งราว 22 นาโนกรัมต่อลูกบาศก์เมตร ขณะที่พื้นหลังอยู่ราว 5–10 ตัวเลขจึงชี้ถึงบางจุดที่สูงขึ้น ไม่ใช่ว่ามีไอปรอทปกคลุมทั่วสุสาน

ตำแหน่งที่สามไม่พบจุดร้อนชัดและมีลมแรงกว่าสองจุดแรก ผู้วิจัยอธิบายว่าลมช่วยพัดไอปรอทเฉพาะจุดให้เจือจางและกระจายออก จึงต้องดูทิศทางลมร่วมกับแผนที่ค่าที่วัดได้ ไม่ใช่หยิบค่าสูงสุดเพียงค่าเดียวไปแทนสภาพของเนินทั้งลูก

ซีอานมีไอปรอทจากมลพิษทั่วไปอยู่แล้ว ทีมจึงเทียบค่ารอบเนินกับพื้นหลังและตรวจซ้ำหลายแนว ค่าบริเวณจุดสูงมีความคลาดเคลื่อนประมาณบวกลบ 5 นาโนกรัมต่อลูกบาศก์เมตร ผู้เขียนเห็นว่าจุดสูงที่เกิดซ้ำและตรงกับตำแหน่งดินซึ่งเคยพบปรอท สนับสนุนว่ามีแหล่งปรอทใต้เนิน แต่การวัดการไหลออกสุทธิยังทำได้ยากเพราะลมเปลี่ยนและมีค่าพื้นหลังรบกวน

ต้องแยกการตรวจดินกับการตรวจอากาศ งานก่อนหน้าตักตัวอย่างดินจากพื้นผิวไปวิเคราะห์ปริมาณปรอท ส่วนงานปี 2016 วัดไอปรอทที่ลอยอยู่เหนือเนิน ทั้งสองวิธีให้หลักฐานคนละชนิด ผลที่ตำแหน่งสูงใกล้กันช่วยเสริมกัน แต่ไม่ได้หมายความว่านักวิจัยพบปรอทเหลวหรือขุดเจอสายน้ำใต้ดิน

ไอที่ซึมขึ้นมาบนผิวก็ไม่ใช่แผนที่ของสิ่งที่อยู่ข้างล่าง ผู้วิจัยเตือนว่าปรอทในอากาศกระจายตัวได้ จึงอ่านตำแหน่งค่าสูงให้ตรงกับจุดที่มีของเหลวไม่ได้ ผลตรวจสนับสนุนว่ามีปรอท แต่ไม่ยืนยันรูปแบบแม่น้ำในบันทึก หรือใช้คำนวณปริมาณรวมในห้องได้ ต่อให้เห็นจุดร้อนหลายจุด ก็ไม่อาจฟันธงว่าคือแม่น้ำหลายสายตามแผนผังที่เล่าต่อกันมา

ห้องกลางยังไม่เปิดให้ตรวจโดยตรง งานวิจัยระบุว่าการศึกษารายละเอียดถูกเลื่อนเพื่อรอวิธีปกป้องโบราณวัตถุจากอากาศและการเสื่อมสภาพอย่างรวดเร็วเมื่อสัมผัสภายนอก การขุดเพื่อคลายข้อสงสัยอาจทำให้หลักฐานเสียหาย การเปิดเผยกองทหารดินเผาจึงไม่ได้แปลว่าทุกส่วนในสุสานขุดได้ด้วยวิธีเดียวกัน

ตอนนี้มีหลักฐานสองชั้น: บันทึกเก่าพูดถึงปรอทแทนแม่น้ำ และเครื่องมือสมัยใหม่พบไอปรอทเฉพาะจุดเหนือเนิน โดยตำแหน่งบางส่วนสอดคล้องกับผลตรวจดินก่อนหน้า ข้อมูลนี้ทำให้คำบรรยายในบันทึกมีน้ำหนักขึ้น แต่ยังตอบไม่ได้ว่าข้างในมีปรอทเท่าไร วางเป็นแม่น้ำจริงหรือไม่ หรือกลไกหมุนเวียนมีหน้าตาอย่างไร จนกว่าจะตรวจห้องโดยตรง สิ่งที่พิสูจน์ได้ตอนนี้คือพบสัญญาณปรอท ไม่ใช่เห็นแม่น้ำใต้สุสาน

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th