เสียงกรากะตัวไปถึงกรุงเทพฯ จริงไหม? คลื่นความดันเดินทางรอบโลกได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

รายงานเก่าจากปี 1888 ระบุว่าคนกรุงเทพฯ ได้ยินเสียงจากภูเขาไฟกรากะตัวในวันที่ 27 สิงหาคม 1883 ทั้งที่ต้นตออยู่ไกลในช่องแคบซุนดา ตารางให้ระยะกรุงเทพฯ 1,413 ไมล์ หรือราว 2,274 กิโลเมตร และมีบันทึกว่าเสียงไปถึงพื้นที่ลึกเข้าไปในแผ่นดินด้วย เรื่องนี้ฟังชวนทึ่ง แต่คำว่า “เสียงดังไปทั่วโลก” มักปะปนกับคลื่นความดันที่เครื่องมือบันทึกได้

ช่วงปะทุหนักวันที่ 26–27 สิงหาคม ผู้คนหลายแห่งบรรยายเสียงคล้ายปืนใหญ่ บางที่ส่งเรือออกตามหาเรือที่คิดว่ากำลังขอความช่วยเหลือ ส่วนที่อาเจะห์มีรายงานว่าทหารเข้าใจว่าเป็นเสียงโจมตีป้อม บางแห่งเข้าใจว่าเป็นเสียงปืนจากเรือหรือการระเบิดในเหมือง เรื่องเล่าเหล่านี้แสดงว่าผู้คนได้ยินเสียง แต่หลายแห่งยังระบุต้นทางไม่ได้

คำว่า “น่าจะ” สำคัญ เพราะรายงานระบุว่าเสียงจากบางระลอกไปถึงศรีลังกาซึ่งอยู่ห่างราว 2,000 ไมล์อย่างแน่นอน ส่วนเกาะโรดริเกซที่อยู่ไกลเกือบ 3,000 ไมล์เป็นเพียงจุดที่คณะกรรมการเห็นว่าอาจได้ยินแต่ไม่ยืนยัน ระยะทางที่กล่าวถึงจึงมีน้ำหนักหลักฐานไม่เท่ากัน

รายงานหลักคือหนังสือของคณะกรรมการกรากะตัวแห่งราชสมาคมอังกฤษ ตีพิมพ์ในปี 1888 หลังเหตุการณ์ราวห้าปี ผู้จัดทำรวบรวมจดหมายจากกะลาสี เจ้าหน้าที่ ผู้สังเกตการณ์ และสถานีอุตุนิยมวิทยาหลายประเทศ เพื่อให้เห็นผลกระทบจากหลายมุม ทั้งเสียงที่คนรายงาน ฝุ่นเถ้าภูเขาไฟ ระดับน้ำทะเล และความกดอากาศ

คำนำระบุว่ามีจดหมายราว 300–400 ฉบับ กราฟความกดอากาศจาก 50 สถานี บันทึกระดับน้ำจาก 50 สถานี และกราฟสนามแม่เหล็ก 11 ชุด ตัวเลขเหล่านี้บอกขนาดการรวบรวมหลักฐาน ไม่ใช่จำนวนรายงานเสียง ข้อมูลยังมาจากหลายเขตเวลา บางคนจำได้เพียง “ประมาณสิบโมง” และจดหมายต่างภาษาต้องแปล คณะกรรมการแปลงเวลาท้องถิ่นทั้งหมดเป็นเวลากลางกรีนิช (GMT) ก่อนเทียบกัน วิธีนี้ช่วยเรียงข้อมูลข้ามประเทศ แต่เวลาประมาณจากผู้เห็นเหตุการณ์ก็ยังไม่แม่นพอระบุจังหวะระเบิด

คำว่า “คลื่นความดัน” หมายถึงการเปลี่ยนแรงดันอากาศขณะคลื่นผ่านสถานี บารอกราฟเป็นเครื่องที่บันทึกแรงดันโดยให้เข็มขีดเส้นขึ้นลงบนกระดาษ เมื่อแรงดันขยับ เส้นก็ขึ้นหรือลงตามไปด้วย รอยจากหลายเมืองที่เกิดไล่เลี่ยกันช่วยให้คณะกรรมการตามคลื่นที่เคลื่อนผ่านสถานีต่อ ๆ กันได้ เครื่องนี้ไม่ใช่ไมโครโฟน จึงบอกไม่ได้ว่าคนในพื้นที่ได้ยินเสียงหรือไม่ หรือได้ยินดังเพียงใด สิ่งที่กราฟยืนยันคือแรงดันเปลี่ยนในเวลาที่บันทึกไว้

คณะกรรมการอธิบายว่าคลื่นแผ่ออกจากกรากะตัว ไปถึงด้านตรงข้ามของโลก แล้วเดินทางย้อนกลับ รายงานบอกว่าหลายสถานีบันทึกการผ่านซ้ำมากถึงเจ็ดเที่ยว แบ่งเป็นสี่เที่ยวมุ่งไปอีกฟากและสามเที่ยวกลับมา รอยที่กลับมาปรากฏบนสถานีเดิมช่วยให้เห็นว่าคลื่นเดินทางรอบโลก การนับเจ็ดเที่ยวจึงหมายถึงรอยคลื่นที่เกิดจากการเดินทางไปและกลับ ไม่ใช่การระเบิดซ้ำ

คณะกรรมการคำนวณความเร็วคลื่นไว้ที่ 674–720 ไมล์ต่อชั่วโมง (ประมาณ 1,085–1,160 กิโลเมตรต่อชั่วโมง) แล้วเทียบกับความเร็วเสียงในอากาศที่ 50 องศาฟาเรนไฮต์ (ประมาณ 10 องศาเซลเซียส) ซึ่งรายงานประเมินไว้ 757 ไมล์ต่อชั่วโมง ที่ 80 องศาฟาเรนไฮต์ รายงานประเมินความเร็วเสียงไว้ 781 ไมล์ต่อชั่วโมง (ประมาณ 1,257 กิโลเมตรต่อชั่วโมง)

ตัวเลขช่วงนี้เป็นค่าที่คณะกรรมการคำนวณจากเวลาและระยะระหว่างสถานี ไม่ใช่ความเร็วที่เครื่องมือวัดได้โดยตรง ความเร็วเสียงเปลี่ยนตามอุณหภูมิ จึงต้องอ่านค่าที่ใกล้กันภายใต้เงื่อนไขของรายงาน ไม่ใช่ถือเป็นค่าคงที่ในทุกสภาพอากาศ

ข้อจำกัดสำคัญอยู่ในรายงานเอง คณะกรรมการบอกว่าไม่มีหลักฐานตรงว่าการระเบิดครั้งสุดท้ายซึ่งทำให้เกิดคลื่นอากาศขนาดใหญ่ มีเสียงที่คนได้ยินไกลมาก สิ่งที่มีคือรายงานเสียงจากบางช่วงของการปะทุ และการวัดคลื่นความดันจากระเบิดครั้งใหญ่ ข้อมูลทั้งสองเกี่ยวข้องกัน แต่ไม่ได้พิสูจน์ว่าเสียงลูกเดียวกันเดินทางไปถึงโรดริเกซ

รายงานปี 1888 บันทึกว่ามีคนในกรุงเทพฯ รายงานว่าได้ยินเสียงจากการปะทุ ส่วนเกาะโรดริเกซเป็นเพียงจุดไกลสุดที่คณะกรรมการเห็นว่าอาจได้ยินแต่ไม่ยืนยัน เอกสารนี้จึงให้ระยะทางตามรายงานแต่ละแห่ง แต่ไม่ได้วัดความดังต้นทางด้วยมาตรฐานที่จะใช้เทียบเหตุการณ์อื่น จึงยืนยันไม่ได้ว่าเสียงกรากะตัวดังที่สุดในประวัติศาสตร์

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th