อุบาลีช่างตัดผมย้อนกลับมา แล้วเจ้าศากยะขอให้บวชก่อน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เรื่องในพระวินัยปิฎกเริ่มกลางทาง กลุ่มเจ้าศากยะกำลังเดินทางไปหาพระพุทธเจ้า โดยมีอุบาลีช่างตัดผมติดตามไปด้วย พอพ้นเมือง พวกเจ้าศากยะถอดของมีค่าที่ติดตัว ห่อรวมกันแล้วยื่นให้อุบาลี พร้อมบอกว่าเขานำของกลับไปใช้เลี้ยงชีพได้ ฉากนี้ดูเหมือนพวกเขาแค่ส่งผู้ติดตามกลับบ้าน แต่เรื่องไม่ได้จบตรงนั้น

ระหว่างเดินกลับ อุบาลีกลัวว่าครอบครัวเจ้าศากยะจะคิดว่าเขาพาชายหนุ่มไปทำให้เสียหาย แล้วอาจตามมาทำร้าย เขาจึงแขวนห่อของไว้กับต้นไม้ บอกว่าผู้ใดพบก็เอาไปได้ แล้วรีบย้อนกลับไปหาเจ้าศากยะ เมื่อพวกเขาถามเหตุผล เขาก็เล่าความกังวลให้ฟัง พวกเจ้าศากยะตอบว่าเขาคิดถูกแล้วที่ไม่กลับไปคนเดียว จากนั้นจึงพาเขาเดินทางต่อไปพบพระพุทธเจ้า

เมื่อไปถึงที่ประทับของพระพุทธเจ้า เจ้าศากยะยอมรับว่าพวกตนถือตัว และขอให้พระองค์รับอุบาลีเข้าบวชก่อนพวกตน เพื่อให้ต้องแสดงความเคารพต่อเขาในฐานะผู้บวชก่อน ต้องกราบและยกมือไหว้เมื่อพบกัน พระพุทธเจ้าจึงรับอุบาลีเข้าหมู่สงฆ์ก่อน แล้วจึงรับชายหนุ่มเจ้าศากยะทั้งหก เหตุผลที่เรื่องเล่าระบุไว้คือ พวกเขาตั้งใจลดความหยิ่งในตระกูลของตนเอง

เรื่องนี้อยู่ในจุลวรรค ภาคที่ 7 ของพระวินัยปิฎกเถรวาท ฉบับแปลของ T. W. Rhys Davids จัดตอนนี้ไว้ใน Cullavagga, Khandaka 7, Chapter 1 การอ่านจึงควรแยกข้อความในพระวินัยออกจากหลักฐานร่วมสมัยที่ยืนยันเหตุการณ์เดียวกัน เพราะแหล่งนี้บอกว่าเรื่องเล่าว่าอย่างไร ไม่ได้ให้พยานอิสระจากยุคนั้น

ก่อนออกเดินทาง อนุรุทธะต้องขออนุญาตมารดาเพื่อบวช นางยอมเมื่อภัททิยะผู้เป็นกษัตริย์แห่งศากยะยอมออกบวชด้วย ภัททิยะขอเวลาจัดการเรื่องบ้านเมืองก่อนถึงเจ็ดปี อนุรุทธะเห็นว่านานเกินไป ภัททิยะจึงเสนอช่วงเวลาที่สั้นลงเรื่อย ๆ ตั้งแต่หลายปี หลายเดือน จนถึงครึ่งเดือน ก่อนจบที่เจ็ดวันเพื่อส่งมอบอำนาจ เรื่องจึงเล่าว่ากลุ่มนี้จัดการภาระเดิมก่อนออกเดินทาง

พระวินัยระบุชื่อชายหนุ่มหกคน ได้แก่ ภัททิยะ อนุรุทธะ อานนท์ ภัคคุ กิมพิละ และเทวทัต ส่วนอุบาลีเป็นคนที่เจ็ด พวกเขาเคยไปเที่ยวพักผ่อนพร้อมขบวนผู้ติดตาม ครั้งนี้ก็ออกจากเมืองพร้อมขบวนเช่นเดิม เมื่อเดินทางพ้นระยะหนึ่งจึงส่งผู้ติดตามกลับ ถอดเสื้อผ้าและเครื่องประดับราคาแพงมาห่อไว้ให้อุบาลีนำกลับไปใช้

ตัวบทเรียกอุบาลีว่าเป็นช่างตัดผม และบอกว่าเขาดูแลเจ้าศากยะมานาน แต่ไม่ได้ระบุวรรณะหรือสถานะทางสังคมของเขาอย่างละเอียด คำว่า “ช่างตัดผม” จึงเป็นข้อมูลที่ยืนยันได้จากเรื่อง ส่วนการเติมว่าเขาอยู่ในวรรณะใด หรือใช้ฉากนี้ยืนยันว่าระบบชนชั้นทั้งสังคมสิ้นสุดลงแล้ว เป็นข้อสรุปที่ข้อความตอนนี้ไม่ได้ให้ไว้

รายละเอียดเรื่องห่อของทำให้เห็นความสัมพันธ์เดิมของทั้งสองฝ่ายชัดขึ้น เจ้าศากยะเป็นผู้ส่งของมีค่าให้อุบาลีและบอกให้กลับไปตั้งต้นชีวิต ส่วนอุบาลีกลับเลือกทิ้งของเหล่านั้นแล้วเดินตามพวกเขาต่อ การตัดสินใจนี้เกิดจากความกลัวว่าครอบครัวจะเข้าใจผิด ไม่ใช่เพราะตัวบทบอกว่าเขาตั้งใจวางแผนให้ตนได้บวชก่อน เมื่อกลับมาถึงกลุ่มแล้ว เหตุการณ์จึงค่อยนำไปสู่คำขอที่เจ้าศากยะเป็นผู้เสนอเอง

คำขอไม่ได้หมายถึงการมอบตำแหน่งพิเศษหรือยกอุบาลีขึ้นเป็นหัวหน้าคณะ แต่ให้เขาเริ่มต้นการบวชก่อน เมื่อลำดับการบวชเกิดขึ้นแล้ว เขาจึงเป็นผู้บวชก่อนเจ้าศากยะกลุ่มนั้น และพวกเขากล่าวว่าจะต้องแสดงความเคารพต่อเขาในฐานะผู้อาวุโส นี่คือกลไกของฉากในเรื่อง ไม่ใช่การแต่งตั้งให้เขาปกครองหรือมีอำนาจเหนือพวกเขา

ในคำพูดของเจ้าศากยะ ประเด็นไม่ได้อยู่ที่อุบาลีต้องพิสูจน์ตนหรือทำสิ่งใดเพื่อให้สมควรรับความเคารพ พวกเขาเป็นฝ่ายบอกว่าตนถือตัว และเป็นฝ่ายขอให้จัดลำดับบวชเช่นนั้น แล้วรับผลของคำขอด้วยการกราบและยกมือไหว้ นิสัยที่อยากแก้จึงถูกผูกไว้กับการกระทำที่ทำได้จริงต่อหน้าคนอื่น ไม่ได้จบแค่การบอกว่าตนจะปรับปรุง

เมื่อมองจากลำดับเหตุการณ์ จะเห็นการเปลี่ยนความสัมพันธ์สองช่วง ช่วงแรกอุบาลีเป็นผู้ติดตามที่รับห่อของให้เจ้าศากยะนำกลับบ้าน ช่วงถัดมาเขาเป็นผู้บวชก่อน และเจ้าศากยะตั้งใจให้ตนต้องแสดงความเคารพต่อเขาในกลุ่มสงฆ์ เรื่องเล่าวางสองภาพไว้ติดกันเพื่อให้เห็นว่าอดีตความสัมพันธ์ระหว่างผู้รับใช้กับนายไม่ได้เป็นตัวกำหนดลำดับใหม่ทั้งหมดในฉากนี้

อย่างไรก็ตาม ข้อความไม่ได้กล่าวว่าความแตกต่างทางฐานะในสังคมภายนอกหายไป หรือคนทุกกลุ่มเริ่มต้นเท่ากันในทุกเรื่อง สิ่งที่ชี้ได้มีขอบเขตแคบกว่านั้น คือเจ้าศากยะกลุ่มนี้ขอให้อุบาลีรับการบวชก่อน และตั้งใจฝึกตนไม่ให้ถือความเป็นตระกูลเหนือความอาวุโสในหมู่สงฆ์ เราจึงอ่านฉากนี้เป็นคติเรื่องความถ่อมตนตามที่ตัวบทเสนอได้ โดยไม่เปลี่ยนให้เป็นหลักฐานของการปฏิรูปสังคมทั้งหมด

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th