ดิสก์ฟาอิสโตสมี 241 ตราประทับ แต่ยังไม่มีคำอ่านที่ยืนยันได้

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

แผ่นดินเผากลมชิ้นหนึ่งมีเครื่องหมายเรียงวนอยู่สองด้าน พิพิธภัณฑ์นับได้ 241 รอยประทับ แต่จนถึงวันนี้ยังไม่มีคำอ่านที่นักวิชาการยอมรับร่วมกัน เรารู้ว่าแผ่นทำขึ้นอย่างไรและพบที่ไหน มากกว่ารู้ว่ามันเขียนว่าอะไร เหตุผลสำคัญคือมีตัวอย่างที่รู้จักเพียงชิ้นเดียว จึงไม่มีข้อความอีกชิ้นมาช่วยทดสอบว่าคำอ่านไหนตรงกับหลักฐานจริง

นักโบราณคดีชาวอิตาลี ลุยจี แปร์นิเยร์ พบวัตถุนี้ในห้องหนึ่งของพระราชวังฟาอิสโตสบนเกาะครีต เมื่อวันที่ 3 กรกฎาคม ค.ศ. 1908 พิพิธภัณฑ์โบราณคดีเฮราคลิออนจัดแสดงแผ่นนี้พร้อมช่วงอายุโดยประมาณราว 1700–1650 ปีก่อนคริสตกาล และอธิบายว่าเป็นดินเหนียวที่เผาจนแข็ง ข้อมูลเหล่านี้ยืนยันบริบทของวัตถุ แต่ไม่ได้บอกว่าใครทำหรือทำขึ้นเพื่อใช้ทำอะไร

เครื่องหมายไม่ได้ถูกขีดเหมือนตัวอักษรทั่วไป แต่ใช้ตราขนาดเล็กกดลงบนดินที่ยังเปียกก่อนนำไปเผา รอยกดจึงมีรูปร่างชัดและบางแบบกลับมาซ้ำได้ หลายรูปดูคล้ายคน นก พืช หรือสิ่งของในชีวิตประจำวัน แต่ภาพคล้ายคนหรือเรือไม่ได้บอกทันทีว่ามันแทนเสียง คำ ความคิด หรือมีหน้าที่แบบอื่น

สัญลักษณ์ถูกจัดเป็น 61 กลุ่ม คั่นด้วยเส้นขีด พิพิธภัณฑ์เสนอว่ากลุ่มเหล่านี้อาจแทนคำ ส่วนเส้นที่มีจุดห้าจุดตรงขอบของแต่ละด้านช่วยระบุจุดเริ่มและแนวทางอ่านจากริมแผ่นเข้าหาศูนย์กลาง นี่บอกลำดับที่ควรไล่ดูเท่านั้น ไม่ใช่คำแปล เราอาจรู้ว่าควรเริ่มตรงไหน แต่ยังไม่รู้ว่าแต่ละเครื่องหมายออกเสียงอย่างไร หรือประกอบเป็นภาษาแบบใด

Unicode Standard ซึ่งจัดทำมาตรฐานอักขระดิจิทัล ระบุว่าดิสก์นี้เป็นตัวอย่างเดียวที่รู้จักของสัญลักษณ์ชุดนี้ เพราะไม่มีจารึกชิ้นอื่นให้เทียบ จึงยังบอกไม่ได้ว่าเครื่องหมายเดิมมีความหมายคงที่หรือไม่ การถอดรหัสในกรณีอื่นมักอาศัยข้อความซ้ำหลายชิ้น ภาษาและไวยากรณ์ที่พอรู้จัก หรือข้อความคู่เทียบที่อ่านได้อยู่แล้ว แต่ดิสก์ฟาอิสโตสไม่มีหลักฐานแบบนั้นมาช่วยตัดตัวเลือก

แม้แต่การจัดประเภทก็ยังไม่จบ Unicode ระบุว่าคลังสัญลักษณ์มีขนาดเล็กเกินไปและไม่มีตัวอย่างเปรียบเทียบ จึงยังไม่แน่ว่ามันเป็นระบบเขียนแทนภาษาหรือเป็นระบบเครื่องหมายอย่างอื่น ถ้าเป็นภาษา เราต้องหาเสียง คำ และรูปประโยค แต่ถ้าเป็นสัญลักษณ์พิธีกรรมหรือเครื่องหมายเฉพาะกิจ คำถามและวิธีอ่านก็อาจต่างออกไป การเลือกคำแปลก่อนรู้ว่ากำลังดูระบบแบบไหนจึงเสี่ยงตั้งคำตอบไว้ล่วงหน้า

เครื่องหมายบางชุดกลับมาปรากฏซ้ำ คล้ายท่อนที่ร้องซ้ำในเพลง พิพิธภัณฑ์จึงเสนอว่าอาจเป็นเพลงสวดหรือคำประกอบพิธี อย่างไรก็ตาม ข้อความซ้ำเกิดได้ในงานเขียนหลายชนิด การเห็นรูปแบบซ้ำจึงช่วยตั้งสมมติฐาน แต่ยังไม่ยืนยันว่าเป็นบทสวด เพลง คำสั่ง หรือข้อความประเภทใด แหล่งพิพิธภัณฑ์เองก็ระบุว่ายังไม่มีข้อสรุปชัดเจนเกี่ยวกับเนื้อหา

พิพิธภัณฑ์ยังพูดถึงความเป็นไปได้ที่แผ่นนี้อาจเกี่ยวข้องกับระบบสัญลักษณ์ก่อนยุคตัวอักษรของทะเลอีเจียน เช่น ลิเนียร์ เอ อักษรครีตัน และลิเนียร์ บี แต่ยังไม่ได้ข้อสรุป การที่สัญลักษณ์ต่างชุดดูคล้ายกันไม่พอจะพิสูจน์ว่าเป็นภาษาเดียวกันหรือมีเสียงเหมือนกัน นักวิจัยต้องเทียบรูปแบบ อายุ และแหล่งที่พบประกอบกัน จึงควรพูดว่าเป็นความสัมพันธ์ที่กำลังตั้งคำถาม ไม่ใช่หลักฐานว่ามีคนถอดรหัสสำเร็จแล้ว

อีกจุดที่ชวนเข้าใจผิดคือรูปสัญลักษณ์ของดิสก์นี้ถูกบรรจุใน Unicode ให้คอมพิวเตอร์แสดงผลได้ การกำหนดรหัสให้รูปหนึ่ง ๆ ไม่ได้แปลว่าผู้ทำมาตรฐานรู้เสียงหรือความหมาย เอกสาร Unicode บอกชัดว่าสามารถเก็บรูปสัญลักษณ์ไว้โดยไม่ตั้งสมมติฐานว่ามันแปลว่าอะไร เราจึงค้นหาและอ้างถึงรูปเดียวกันได้ แม้เนื้อหาบนแผ่นจะยังอ่านไม่ออก

ถ้าเห็นข่าวว่ามีคนถอดรหัสได้แล้ว ลองถามว่าเขาใช้กติกาเดียวกันอ่านทุกกลุ่มหรือไม่ และคนอื่นตรวจซ้ำแล้วได้คำตอบสอดคล้องกันไหม การจับคู่รูปหนึ่งกับคำที่อยากได้ทำได้ไม่ยาก แต่คำอ่านที่น่าเชื่อถือต้องอธิบายรูปแบบซ้ำและให้คนอื่นทดสอบได้

เรารู้วัสดุ วิธีประทับ รูปแบบเกลียว จำนวนที่พิพิธภัณฑ์นับ และสถานที่ค้นพบ แต่ยังไม่รู้เนื้อความ จุดประสงค์ หรือภาษาที่อาจอยู่เบื้องหลัง ตัวเลข 241 บอกจำนวนรอยประทับ ไม่ได้บอกว่ามีกี่คำที่อ่านออก และแนวอ่านจากขอบเข้ากลางก็ไม่ได้แปลว่าเราเข้าใจประโยคแล้ว หากวันหนึ่งพบข้อความคู่เทียบหรือวัตถุอีกชิ้นที่ใช้สัญลักษณ์ชุดเดียวกัน การอ่านจึงอาจถูกทดสอบได้จริงกว่าการเสนอคำแปลจากแผ่นเดียว

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th