ปีนักษัตรเวียดนามมีแมวแทนกระต่าย เพราะเสียงคำคล้ายกันจริงไหม?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

พอใกล้เทศกาลเต๊ตของเวียดนาม รูปแมวจะโผล่ตามร้านค้า ป้ายตกแต่ง และของฝากเต็มไปหมด ทั้งที่ประเทศข้างเคียงหลายแห่งกำลังต้อนรับปีกระต่าย ปีเดียวกันจึงมีสัตว์ประจำปีไม่เหมือนกัน ทั้งที่นับวันขึ้นปีใหม่ตามปฏิทินจันทรคติใกล้เคียงกัน

ความต่างนี้ไม่ได้แปลว่าเวียดนามมีระบบนักษัตรคนละชุดทั้งหมด รายชื่อยังคล้ายกับจีนอยู่ถึง 10 จาก 12 ตำแหน่ง แต่มีแมวแทนกระต่าย และใช้ควายน้ำแทนวัว ความต่างเพียงสองตัวทำให้เกิดคำถามว่า แมวเข้ามาอยู่ในรอบปีได้อย่างไร

ก่อนถามเรื่องแมวหรือกระต่าย ต้องรู้ว่าระบบนักษัตรที่ใช้ร่วมกันมีอะไรบ้าง รอบปีผูกสัตว์เข้ากับกิ่งดิน 12 ลำดับและก้านฟ้า 10 ลำดับ ปฏิทินนับเดือนตามดวงจันทร์และปรับให้เข้ากับฤดูกาล หลายประเทศจึงใช้โครงปฏิทินคล้ายกัน แต่สัตว์ที่แทนแต่ละลำดับอาจต่างกันตามพื้นที่

หลักฐานยืนยันได้ว่าเวียดนามใช้แมวในตำแหน่งที่หลายประเทศใช้กระต่าย แต่ยังไม่มีหลักฐานชี้ขาดว่าต้นเหตุคืออะไร คำอธิบายเรื่องเสียงคำคล้ายกันเป็นทฤษฎีหนึ่งเท่านั้น ยังมีเหตุผลด้านวิถีเกษตรและนิทานพื้นบ้าน แต่ไม่มีข้อไหนที่แหล่งข้อมูลที่ตรวจยืนยันว่าเป็นเหตุผลดั้งเดิม

รายงานของ VietnamPlus ระบุว่ารายชื่อเวียดนามยังใช้หนู เสือ มังกร งู ม้า แพะ ลิง ไก่ หมา และหมูเหมือนจีน ส่วนจุดต่างที่เห็นชัดคือแมวกับควายน้ำ ประเทศต่าง ๆ อาจรับระบบปฏิทินร่วมกัน แต่ปรับชื่อสัตว์ให้เข้ากับคำเรียกและชีวิตในท้องถิ่นได้ การใช้แมวจึงเป็นธรรมเนียมจริง ไม่ใช่การพิมพ์ปฏิทินผิดในปีใดปีหนึ่ง

ทฤษฎีที่คนพูดถึงบ่อยโยงไปถึงเสียงของชื่อปี ชื่อลำดับที่สามในภาษาเวียดนามมีเสียงคล้ายคำที่ใช้เรียกแมว ขณะที่ชื่อลำดับเดียวกันในภาษาจีนกลางก็ออกเสียงใกล้กัน บทความของ Megan Bryson นักวิชาการด้านศาสนาเอเชียตะวันออก อธิบายว่าความใกล้กันของเสียงอาจเป็นเหตุให้ผู้คนเชื่อมลำดับปีเข้ากับแมวได้

ฟังเผิน ๆ แล้วคำอธิบายนี้จำง่ายมาก แต่ความคล้ายของเสียงยังตอบไม่ได้ว่าใครเป็นคนเริ่มจับคู่คำเหล่านี้ เมื่อไร หรือมีหลักฐานจากเอกสารยุคต้นที่บอกตรง ๆ ว่า “เลือกแมวเพราะเสียงคล้าย” หรือไม่ เสียงที่คล้ายกันเป็นเพียงเบาะแสทางภาษา ยังไม่ใช่หลักฐานว่ามีคนแปลปีเถาะเป็นปีแมวผิด

บทความภาษาศาสตร์ที่เผยแพร่บนเว็บไซต์มหาวิทยาลัยแห่งชาติเวียดนามก็โต้แย้งคำอธิบายเรื่องเสียงคล้ายแบบง่าย ผู้เขียนเสนอให้มองความสัมพันธ์ระหว่างชื่อเรียกลำดับปีและคำเรียกแมวร่วมกับประวัติภาษาและวัฒนธรรม งานชิ้นนี้เป็นข้อเสนอของผู้เขียนคนหนึ่ง ไม่ใช่ข้อยุติที่นักวิชาการทุกคนเห็นตรงกัน แต่ชี้ว่าความคล้ายของเสียงเพียงอย่างเดียวยังอธิบายที่มาไม่ได้

อีกแนวคิดหนึ่งมองจากชีวิตประจำวันของสังคมเกษตร รายงาน VietnamPlus ยกเหตุผลว่าแมวช่วยจับหนูที่มากินข้าว และคุ้นเคยกับคนในเวียดนามมากกว่ากระต่าย จึงอาจเป็นสัตว์ที่คนจดจำได้ง่ายกว่า ภาพแมวเฝ้ายุ้งข้าวฟังเข้ากับชีวิตของผู้คน และช่วยอธิบายว่าทำไมแมวจึงมีความหมายในวัฒนธรรมท้องถิ่น

อย่างไรก็ตาม ความเข้ากันได้กับวิถีเกษตรไม่ได้พิสูจน์ว่านี่คือเหตุผลดั้งเดิมที่ทำให้แมวขึ้นปีนักษัตร เราไม่มีบันทึกการประชุมหรือประกาศจากผู้ตั้งระบบที่ระบุว่าเลือกแมวเพื่อป้องกันหนูในนาข้าว เหตุผลด้านเกษตรจึงเป็นคำอธิบายที่พอฟังขึ้น แต่ควรเรียกว่าแนวคิด ไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์

ยังมีนิทานแข่งกันเข้าแถวเป็นสัตว์ประจำปีด้วย ในเรื่องเล่าฉบับจีน หนูกับแมวเดินทางข้ามแม่น้ำบนหลังวัว แล้วหนูผลักแมวตกน้ำจนมาถึงไม่ทัน ส่วนฉบับเวียดนามที่ Bryson เล่าไว้เปลี่ยนตอนจบ: แมวว่ายน้ำขึ้นฝั่งได้และเข้าเส้นชัยเป็นลำดับที่สี่ จึงได้ตำแหน่งที่หลายประเทศให้กระต่าย

นิทานนี้ทำให้ความต่างระหว่างปีแมวกับปีกระต่ายจำง่าย และยังผูกแมวเข้ากับเรื่องเล่าที่คนคุ้นเคย แต่รายละเอียดของนิทานเปลี่ยนได้ตามผู้เล่า บางฉบับให้พระพุทธเจ้าเป็นผู้เรียกสัตว์ บางฉบับให้เง็กเซียนฮ่องเต้เป็นผู้จัดแข่ง เรื่องเล่าจึงบอกได้ว่าผู้คนอธิบายความเชื่อนี้อย่างไร มากกว่าจะยืนยันว่าเหตุการณ์เกิดขึ้นจริงหรือบอกวันที่เริ่มใช้แมว

เมื่อเทียบทั้งสามแนวคิด ภาษาช่วยอธิบายว่าทำไมคนจึงเชื่อมแมวกับชื่อลำดับปี วิถีเกษตรทำให้เห็นว่าแมวเป็นสัตว์ใกล้ตัว ส่วนนิทานช่วยเล่าว่าแมวได้ตำแหน่งที่สี่อย่างไร ทั้งหมดมีคุณค่าในฐานะคำอธิบายคนละแบบ แต่ยังไม่มีหลักฐานชิ้นเดียวที่ยืนยันต้นเหตุแน่นอน จึงพูดได้เพียงว่าเวียดนามมีปีแมวจริง และทฤษฎีเสียงคล้ายเป็นหนึ่งในข้อเสนอ ไม่ใช่หลักฐานว่ามีใครแปลปีเถาะผิด

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th