จารึกเสาอโศกที่ลุมพินีบอกอะไร และยืนยันเรื่องประสูติได้แค่ไหน?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

คนที่ไปลุมพินีในเนปาลมักแวะดูเสาหินทรายใกล้วิหารมายาเทวี อักษรไม่กี่บรรทัดบนเสานี้เชื่อมสถานที่เข้ากับประสูติของพระพุทธเจ้า แต่ใครเป็นผู้จารึก และหลักฐานชิ้นนี้บอกอะไรได้บ้าง?

ลุมพินีอยู่ในที่ราบเทไรทางใต้ของเนปาล เป็นสถานที่แสวงบุญสำคัญของชาวพุทธ เสาอโศกตั้งอยู่ในเขตโบราณสถานใกล้วิหารมายาเทวี จึงไม่ได้เป็นเพียงเสาตกแต่ง แต่เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ของพื้นที่

จารึกบนเสาเขียนด้วยอักษรพราหมีและใช้ภาษาที่ UNESCO ระบุว่าเป็นภาษาบาลี หลายคนอาจนึกว่าเป็นพระสูตร แต่หน้าที่ต่างกันชัด: จารึกนี้บันทึกการเสด็จเยือนและการระบุสถานที่ของกษัตริย์ จึงบอกว่าพระองค์มาที่ใด ทรงแสดงความเคารพต่ออะไร และมีพระราชดำริต่อหมู่บ้านนั้นอย่างไร

ข้อมูลจาก UNESCO ระบุว่าเสาถูกสร้างขึ้นเมื่อพระเจ้าอโศกแห่งราชวงศ์เมารยะเสด็จมายังลุมพินีราว 249 ปีก่อนคริสตกาล ส่วนคำแปลจารึกที่เผยแพร่โดยกองทุนพัฒนาลุมพินีเล่าว่า กษัตริย์ปิยทัสสีเสด็จมาในปีที่ 20 แห่งรัชกาล และระบุว่าพระพุทธเจ้าศากยมุนีประสูติ ณ ที่แห่งนี้ จารึกจึงเป็นหลักฐานจากสมัยอโศกที่แสดงว่าราชสำนักระบุลุมพินีเป็นสถานที่ประสูติ แต่ไม่ได้ถูกเขียนขึ้นในวันประสูติหรือโดยผู้เห็นเหตุการณ์โดยตรง

“ปิยทัสสี” ในคำแปลจารึกนี้หมายถึงพระเจ้าอโศก UNESCO ใช้ชื่อ Asoka และระบุว่าพระองค์สร้างเสาที่ลุมพินีราว 249 ปีก่อนคริสตกาล ส่วนกองทุนพัฒนาลุมพินีถอดคำจารึกว่าเป็นปีที่ 20 แห่งรัชกาล รายละเอียดสองส่วนนี้ช่วยระบุตัวผู้เสด็จมาและช่วงเวลาของการจารึก

ตัวเลข 249 ปีก่อนคริสตกาลใช้ระบุยุคสร้างเสา ไม่ใช่ปีประสูติของพระพุทธเจ้า เนื้อจารึกบอกว่ากษัตริย์เสด็จมาในปีใดของรัชกาล แต่ไม่ได้ลงวันหรือปีที่เกิดเหตุไว้ การกำหนดวันประสูติจึงต้องอาศัยแหล่งข้อมูลอื่น และไม่ควรยกวันที่สร้างเสามาแทน

คำว่า “ที่นี่” ผูกจารึกเข้ากับสถานที่จริง เพราะข้อความอยู่บนเสาที่ตั้งในลุมพินี ใกล้ซากวิหารมายาเทวี นักโบราณคดีจึงพิจารณาตัวอักษรร่วมกับตำแหน่งเสาและชั้นอาคาร ไม่ได้อาศัยชื่อที่เล่าต่อกันมาอย่างเดียว

กองทุนพัฒนาลุมพินีแปลส่วนถัดมาว่ามีการบูชาหินหมายเขตและตั้งเสาไว้เพื่อระลึกถึงการประสูติ จุดนี้ทำให้เสาเป็นทั้งเครื่องหมายสักการะและประกาศพระราชดำริ ไม่ใช่ป้ายบอกทางอย่างเดียว ทั้งนี้เป็นคำแปลจากจารึกโบราณที่ต้องอาศัยการตีความ

ท้ายจารึกยังกล่าวถึงการลดภาษีหมู่บ้านลุมพินี กองทุนฯ แปลว่าได้รับการยกเว้นและจ่ายเพียงหนึ่งในแปดส่วน จึงเห็นมิติการปกครองควบคู่กับการสักการะ และเห็นว่าข้อความพูดถึงหมู่บ้านในฐานะชุมชนด้วย แต่ควรอ่านตัวเลขนี้ตามคำแปล ไม่เทียบตรงกับระบบภาษีสมัยใหม่

ซากที่ขุดพบรอบเสาช่วยเพิ่มภาพอีกชั้น UNESCO ระบุว่าในบริเวณวิหารมายาเทวีมีโครงสร้างอิฐแบบผนังตัดกันหลายชั้น ตั้งแต่ศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสตกาลต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน ซากวิหารสงฆ์มีอายุถึงศตวรรษที่ 5 และสถูปสร้างต่อเนื่องจนถึงศตวรรษที่ 15 หลักฐานเหล่านี้บอกว่าลุมพินีเป็นศูนย์กลางแสวงบุญมาอย่างยาวนาน

เสาถูกค้นพบอีกครั้งในปี 1896 หลังจากนั้นการขุดค้นบริเวณวิหารมายาเทวีพบชั้นอาคารและวัตถุสำคัญเพิ่มเติม การค้นพบเหล่านี้ไม่ได้ทำให้เราเห็นเหตุการณ์ประสูติย้อนหลัง แต่ช่วยให้ตรวจสอบได้ว่าพื้นที่นี้ถูกใช้และสร้างทับในช่วงเวลาใดบ้าง

หลักฐานสามแบบตอบคนละคำถาม: จารึกบอกว่าราชสำนักอโศกประกาศลุมพินีเป็นสถานที่ประสูติ ซากอาคารบอกการใช้พื้นที่ตามยุคสมัย ส่วนคัมภีร์และประเพณีพุทธเล่าเหตุการณ์ด้วยรายละเอียดทางศาสนา ทั้งหมดเกี่ยวข้องกัน แต่ไม่ใช่หลักฐานชนิดเดียวกัน

ความต่างนี้ทำให้เราอ่านจารึกได้ตรงขอบเขตมากขึ้น มันไม่ใช่พยานร่วมสมัยของวันประสูติ แต่เป็นหลักฐานชั้นต้นว่าหลายศตวรรษต่อมา กษัตริย์อโศกเดินทางมาลุมพินีและยกที่นี่เป็นจุดประสูติของพระพุทธเจ้าศากยมุนี

เมื่อขึ้นทะเบียนลุมพินีเป็นมรดกโลกในปี 1997 UNESCO อ้างถึงทั้งจารึกบนเสาอโศกและซากโบราณสถาน ความสำคัญของพื้นที่จึงมาจากหลักฐานที่ประกอบกัน ทั้งอักษรบนหิน ตำแหน่งของเสา และชั้นอาคารที่พบใต้ดิน

เสาอโศกยืนยันได้ว่าลุมพินีถูกระบุและเคารพในฐานะสถานที่ประสูติอย่างน้อยในสมัยอโศก ส่วนเหตุการณ์ก่อนหน้านั้นต้องพิจารณาจากคัมภีร์ ประเพณี และโบราณคดีแยกกัน จารึกไม่ได้ไขทุกข้อสงสัย แต่มันเป็นหมุดหมายที่เชื่อมเรื่องเล่าทางศาสนาเข้ากับสถานที่จริง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th