ญี่ปุ่นมีบ้านว่าง 9 ล้านหลัง แต่ทั้งหมดเป็นบ้านร้างจริงไหม?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

ภาพบ้านเงียบ ๆ ในญี่ปุ่นชวนให้คิดไปได้ไกล ตั้งแต่บ้านที่เจ้าของย้ายออก ไปจนถึงบ้านไม้ทรุดโทรมกลางชนบท พอมีข่าวบอกว่าญี่ปุ่นมีบ้านว่างเกือบ 9 ล้านหลัง ภาพแบบหลังมักผุดขึ้นมาเป็นอย่างแรก แต่ตัวเลขนี้นับบ้านร้างจริง ๆ ทั้งหมดหรือเปล่า?

นี่เป็นจุดที่ภาษาข่าวกับภาษาสถิติคลาดกันได้ง่าย เพราะคำว่า “บ้านว่าง” ฟังเหมือนสภาพบ้าน ทั้งที่รายงานใช้จัดหมวดตามการมีคนพักและวัตถุประสงค์การใช้

ตัวเลขมาจากการสำรวจที่อยู่อาศัยและที่ดินของญี่ปุ่น ซึ่งทำทุก 5 ปี รอบล่าสุดเก็บข้อมูล ณ วันที่ 1 ตุลาคม 2023 และเผยผลยืนยันในเดือนกันยายน 2024 หน่วยงานสถิติญี่ปุ่นนับที่อยู่อาศัยว่างได้ 9.002 ล้านหน่วย จากทั้งหมด 65.047 ล้านหน่วย คิดเป็น 13.8% หรือราว 14 หลังในทุก 100 หลัง

คำตอบคือ ไม่ใช่บ้านร้างทั้งหมด คำว่า “ว่าง” ในตารางหมายถึงที่อยู่อาศัยที่ไม่มีครัวเรือนพักอาศัยตามปกติในวันที่สำรวจ ไม่ได้แปลว่าสภาพบ้านพังหรือไม่มีใครใช้เลย บ้านที่ประกาศให้เช่าหรือขาย บ้านพักตากอากาศ และบ้านที่มีคนแวะไปพักเป็นครั้งคราวก็อยู่ในกลุ่มนี้ได้

ในจำนวน 9.002 ล้านหน่วย บ้านที่ว่างเพื่อให้เช่ามีประมาณ 4.436 ล้านหน่วย มากที่สุดในบรรดาหมวดที่ระบุชัด บ้านเพื่อขายมีราว 384,000 หน่วย ส่วนบ้านพักหลังที่สองหรือบ้านพักตากอากาศมีประมาณ 326,000 หน่วย ที่เหลือราว 3.856 ล้านหน่วยเป็นบ้านว่างประเภทอื่น ซึ่งไม่เข้ากลุ่มให้เช่า ขาย หรือบ้านพักหลังที่สอง

บ้านเช่าที่รอผู้เช่า บ้านที่กำลังขาย และบ้านพักตากอากาศอาจไม่มีคนอยู่ประจำเหมือนกัน แต่ยังมีการดูแลหรือใช้งานเป็นบางช่วง จึงไม่ควรเหมารวมว่าทุกหลังถูกปล่อยทิ้ง

จุดที่ทำให้หลายคนกังวลคือหมวด “บ้านว่างประเภทอื่น” ซึ่งมี 3.856 ล้านหน่วย คำอธิบายของหน่วยงานระบุว่ารวมบ้านที่ไม่มีคนอยู่เป็นเวลานานเพราะเจ้าของย้ายงานหรือเข้ารักษาตัว รวมถึงบ้านที่เตรียมรื้อเพื่อสร้างใหม่ และบ้านที่ผู้สำรวจจำแนกประเภทได้ยาก ตัวเลขหมวดนี้จึงเป็นสัญญาณว่ามีบ้านที่ไม่ได้อยู่ในตลาดเช่าหรือขายจำนวนมาก แต่ไม่ได้บอกว่าทุกหลังทรุดโทรม หรือไม่มีทางกลับมาใช้งาน

อีกเรื่องที่มักปะปนกันคือ “บ้านว่าง” กับ “บ้านร้างจนอยู่ไม่ได้” ในคำอธิบายการสำรวจ บ้านหมายถึงพื้นที่ที่แยกเป็นสัดส่วนและสร้างหรือดัดแปลงให้ครัวเรือนใช้ชีวิตได้อย่างอิสระ อาคารที่พังจนไม่เหมาะจะอยู่อาศัย หรือที่เรียกกันว่าซากบ้าน ไม่ถูกนับเป็นบ้านในแบบสำรวจนี้ตั้งแต่ต้น

เพราะฉะนั้น ตัวเลข 9 ล้านไม่ได้ตอบว่าญี่ปุ่นมีบ้านผุพังกี่หลัง และก็ไม่ได้ตอบว่ามีบ้านพร้อมขายหรือให้เช่าในทำเลที่คนต้องการกี่หลังด้วย การนับนี้ดูสถานะการอยู่อาศัยและประเภทการใช้ประโยชน์ ไม่ใช่การตรวจสภาพโครงสร้างหรือเช็กประกาศอสังหาริมทรัพย์ทีละหลัง

เมื่อแยกดูตามจังหวัด ภาพก็ไม่เหมือนกันทุกพื้นที่ จังหวัดโทคุชิมะมีอัตราบ้านว่างสูงสุด 21.3% รองลงมาคือวากายามะ 21.2% ส่วนไซตามะต่ำสุดที่ 9.3% และโอกินาวะอยู่ที่ 9.4% ตัวเลขเหล่านี้เป็นสัดส่วนเทียบกับบ้านทั้งหมดในจังหวัด ไม่ใช่จำนวนหลังดิบ จึงใช้บอกได้ว่าบ้านว่างกินสัดส่วนมากน้อยแค่ไหน แต่ยังบอกสาเหตุของแต่ละพื้นที่ไม่ได้

โตเกียวช่วยให้เห็นความต่างระหว่าง “จำนวน” กับ “อัตรา” ชัดขึ้น เมืองหลวงมีบ้านว่าง 897,000 หน่วย ซึ่งเป็นจำนวนมากเมื่อเทียบจังหวัดอื่น แต่คิดเป็น 10.9% ของที่อยู่อาศัยทั้งหมด ต่ำกว่าค่าเฉลี่ยประเทศ 13.8% และต่ำกว่าหลายจังหวัดที่มีบ้านรวมน้อยกว่า การมีบ้านว่างมากในตัวเลขรวมจึงไม่ได้แปลว่าเป็นพื้นที่ที่มีปัญหาหนักที่สุดเมื่อเทียบสัดส่วน

แนวโน้มระยะยาวน่าสนใจกว่าตัวเลขปีเดียว ในปี 1993 ญี่ปุ่นมีบ้านว่าง 4.476 ล้านหน่วย ผ่านมา 30 ปี จำนวนเพิ่มเป็น 9.002 ล้านหน่วย หรือประมาณสองเท่า ส่วนช่วงปี 2018 ถึง 2023 เพิ่มขึ้น 513,000 หน่วย อัตราบ้านว่างขยับจาก 13.6% เป็น 13.8% ซึ่งเป็นระดับสูงสุดในชุดสำรวจ

ในช่วงห้าปีเดียวกัน บ้านว่างประเภทอื่นเพิ่ม 369,000 หน่วย จาก 3.487 ล้านเป็น 3.856 ล้าน ขณะที่บ้านว่างให้เช่าเพิ่ม 109,000 หน่วย ตัวเลขจึงบอกได้ว่าการเพิ่มขึ้นไม่ได้มาจากหมวดเดียว แต่ก็ยังสรุปไม่ได้ว่าทำไมบ้านเหล่านั้นถึงว่าง เพราะตารางนี้ไม่ได้แยกสาเหตุ เช่น เจ้าของอยู่ไกล บ้านต้องซ่อม หรือไม่มีผู้สนใจในย่านนั้น

ผลสำรวจนี้เป็นภาพ ณ วันที่ 1 ตุลาคม 2023 ไม่ใช่ยอดสดของปี 2026 บ้านบางหลังอาจมีคนเข้าอยู่หรือถูกขายหลังวันสำรวจ การจะรู้ว่าหลังไหนใช้ประโยชน์ได้ ต้องดูสภาพอาคาร ทำเล และสถานะตลาดประกอบ

ตัวเลขเกือบ 9 ล้านหลังชี้ว่าที่อยู่อาศัยจำนวนมากไม่มีคนอยู่ประจำและจำนวนยังเพิ่มขึ้น แต่จะเรียกทั้งหมดว่าบ้านร้างไม่ได้ ก่อนเทียบข่าวบ้านว่าง ควรดูทั้งหมวดที่นับและหน่วยที่ใช้ เพราะจำนวนหลังกับสัดส่วนตอบคนละเรื่อง

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th