เปิดตำนาน 3 กษัตริย์นักรบไทย ใครผ่านศึกมากที่สุด

ถ้าพูดถึงหน้าประวัติศาสตร์ไทยในยุคที่บ้านเมืองต้องเผชิญสงครามครั้งใหญ่ ชื่อของพระมหากษัตริย์นักรบย่อมเป็นเรื่องที่คนไทยจำนวนมากให้ความสนใจ เพราะเบื้องหลังเอกราชและความมั่นคงของราชอาณาจักร ล้วนมีเรื่องราวของการศึก การวางแผนยุทธศาสตร์ การรวบรวมกำลังพล และการตัดสินใจในช่วงเวลาที่บ้านเมืองตกอยู่ในภาวะคับขัน

ในบรรดาพระมหากษัตริย์ที่ทรงมีบทบาทสำคัญด้านการทหาร มี 3 พระองค์ที่ได้รับการกล่าวถึงอย่างกว้างขวาง ได้แก่ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทั้งสามพระองค์ทรงเผชิญสถานการณ์แตกต่างกันอย่างชัดเจน ตั้งแต่การประกาศอิสรภาพจากหงสาวดี การกอบกู้บ้านเมืองหลังกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่า ไปจนถึงการป้องกันราชอาณาจักรและสร้างความมั่นคงให้กรุงรัตนโกสินทร์

แต่คำถามที่น่าสนใจคือ หากนำพระราชประวัติและสงครามสำคัญของทั้งสามพระองค์มาเปรียบเทียบกัน ใครทรงผ่านศึกมากที่สุด? คำตอบอาจไม่ง่ายอย่างที่คิด เพราะการนับจำนวนสงครามต้องพิจารณาทั้งช่วงเวลาก่อนขึ้นครองราชย์ สงครามในรัชสมัย และการบัญชาการทัพด้วยพระองค์เอง ซึ่งหลักฐานทางประวัติศาสตร์ไม่ได้จัดทำเป็นสถิติเปรียบเทียบไว้อย่างเป็นมาตรฐานเดียวกัน

1. สมเด็จพระนเรศวรมหาราช กษัตริย์นักรบผู้ประกาศอิสรภาพและเผชิญศึกหงสาวดี

หากกล่าวถึงพระมหากษัตริย์นักรบแห่งกรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์สำคัญที่ได้รับการจดจำจากพระราชกรณียกิจด้านการทหาร โดยเฉพาะการประกาศอิสรภาพจากหงสาวดี และการทำสงครามเพื่อรักษาความเป็นอิสระของกรุงศรีอยุธยาในช่วงที่ภูมิภาคยังเต็มไปด้วยการแข่งขันทางอำนาจระหว่างรัฐต่าง ๆ

ก่อนเสด็จขึ้นครองราชย์ พระองค์ทรงมีบทบาททางการเมืองและการทหารในฐานะพระมหาอุปราช โดยมีเมืองพิษณุโลกเป็นศูนย์กลางสำคัญของพระราชอำนาจในช่วงหนึ่ง เหตุการณ์สำคัญคือการประกาศอิสรภาพใน พ.ศ. 2127 ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนของความสัมพันธ์ระหว่างกรุงศรีอยุธยากับหงสาวดี และนำไปสู่การเผชิญหน้าทางทหารในเวลาต่อมา

การประกาศอิสรภาพไม่ได้หมายความว่าสงครามจะยุติลงทันที ตรงกันข้าม กรุงศรีอยุธยายังคงต้องรับมือกับภัยคุกคามจากกองทัพหงสาวดี ตลอดจนความขัดแย้งกับรัฐและหัวเมืองใกล้เคียง พระราชกรณียกิจในช่วงนี้จึงเกี่ยวข้องทั้งการป้องกันราชธานี การรักษาเส้นทางยุทธศาสตร์ และการสร้างความมั่นคงให้แก่หัวเมืองที่มีความสำคัญต่อราชอาณาจักร

สงครามยุทธหัตถี เหตุการณ์สำคัญที่กลายเป็นตำนาน

หนึ่งในเหตุการณ์ที่คนไทยรู้จักมากที่สุดคือสงครามยุทธหัตถี ซึ่งตามพระราชพงศาวดารไทยเกิดขึ้นใน พ.ศ. 2135 เมื่อสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงกระทำยุทธหัตถีกับพระมหาอุปราชาแห่งหงสาวดี และมีการบันทึกชัยชนะของฝ่ายกรุงศรีอยุธยาไว้ในประวัติศาสตร์ไทย

เหตุการณ์ดังกล่าวกลายเป็นสัญลักษณ์สำคัญของความกล้าหาญและพระปรีชาสามารถทางการทหาร อย่างไรก็ตาม การศึกษาประวัติศาสตร์ควรพิจารณารายละเอียดจากหลักฐานแต่ละประเภทประกอบกัน เนื่องจากเรื่องราวเกี่ยวกับสงครามในอดีตอาจมีรายละเอียดแตกต่างกันตามเอกสารและธรรมเนียมการบันทึกของแต่ละฝ่าย

นอกจากยุทธหัตถีแล้ว พระราชประวัติของสมเด็จพระนเรศวรมหาราชยังเกี่ยวข้องกับการยกทัพไปทำสงครามในดินแดนต่าง ๆ รวมถึงการเผชิญหน้ากับหงสาวดีหลายครั้งในช่วงรัชสมัย สงครามเหล่านี้ไม่ได้มีความหมายเพียงการเอาชนะข้าศึก แต่ยังเกี่ยวข้องกับการรักษาอำนาจของกรุงศรีอยุธยาและความมั่นคงของบ้านเมืองในระยะยาว

พระองค์จึงทรงเป็นตัวอย่างสำคัญของกษัตริย์นักรบที่มีบทบาททั้งในช่วงก่อนขึ้นครองราชย์และระหว่างครองราชย์ หากจะนับจำนวนศึกที่ทรงเกี่ยวข้อง จำเป็นต้องแยกให้ชัดว่าหมายถึงสงครามครั้งใหญ่ ยุทธการย่อย หรือการยกทัพแต่ละครั้ง เพราะสงครามหนึ่งอาจประกอบด้วยหลายยุทธการ และไม่ควรนับทุกเหตุการณ์เป็นสงครามคนละครั้งโดยอัตโนมัติ

2. สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช กษัตริย์ผู้กอบกู้เอกราชและรวบรวมแผ่นดินที่แตกแยก

หากสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงมีบทบาทโดดเด่นในการประกาศอิสรภาพจากหงสาวดี สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชก็ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ผู้มีภารกิจหนักหน่วงในการกอบกู้บ้านเมืองหลังกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าใน พ.ศ. 2310 เพราะความท้าทายในเวลานั้นไม่ได้มีเพียงการขับไล่กองทัพต่างชาติ แต่ยังรวมถึงการฟื้นฟูอำนาจส่วนกลางท่ามกลางความแตกแยกภายใน

หลังกรุงศรีอยุธยาแตก บ้านเมืองเกิดความระส่ำระสาย อำนาจการปกครองส่วนกลางอ่อนแอลง และมีผู้นำหลายกลุ่มตั้งชุมนุมขึ้นในภูมิภาคต่าง ๆ แต่ละกลุ่มพยายามรวบรวมกำลังและรักษาอำนาจของตนเอง สถานการณ์ดังกล่าวทำให้การฟื้นฟูราชอาณาจักรเป็นภารกิจที่ต้องดำเนินการอย่างเร่งด่วน ทั้งในด้านการทหาร การปกครอง และการแก้ปัญหาความเดือดร้อนของประชาชน

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงรวบรวมกำลังจากภาคตะวันออก ก่อนนำกองทัพกลับเข้ามาทางปากแม่น้ำเจ้าพระยา และเข้ายึดเมืองธนบุรีกับค่ายโพธิ์สามต้นได้สำเร็จ โดยกรมศิลปากรระบุวันที่ 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2310 เป็นวันสำคัญในการกอบกู้เอกราชหลังการเสียกรุงศรีอยุธยา

ชัยชนะครั้งนี้เป็นจุดเริ่มต้นของการฟื้นฟูศูนย์กลางอำนาจของบ้านเมือง แต่ภารกิจของพระองค์ไม่ได้สิ้นสุดลงเมื่อข้าศึกถูกขับไล่ออกจากพื้นที่สำคัญ เพราะยังต้องจัดการกับปัญหาความแตกแยกและภัยสงครามที่อาจเกิดขึ้นได้อีก

ศึกภายในและภายนอก ภารกิจที่ต้องทำควบคู่กัน

หลังสถาปนากรุงธนบุรีเป็นราชธานี สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงดำเนินการรวบรวมชุมนุมต่าง ๆ ให้กลับมาอยู่ภายใต้อำนาจส่วนกลาง โดยมีชุมนุมเจ้าพิมาย ชุมนุมเจ้านครศรีธรรมราช และชุมนุมเจ้าพระฝางเป็นกลุ่มสำคัญที่ปรากฏในเรื่องราวการรวบรวมบ้านเมือง นอกจากนี้ ยังมีการจัดการกับกลุ่มอำนาจอื่น ๆ ตามสถานการณ์ในแต่ละพื้นที่

การปราบชุมนุมเหล่านี้มีความสำคัญต่อการฟื้นฟูราชอาณาจักร เพราะหากไม่สามารถสร้างเอกภาพทางการเมืองได้ การรับมือกับภัยจากภายนอกก็ยิ่งยากลำบากขึ้น ขณะเดียวกัน สงครามที่ดำเนินมาเป็นเวลานานยังทำให้ประชาชนจำนวนมากได้รับผลกระทบ เกิดปัญหาขาดแคลนอาหารและการทำมาหากิน บ้านเมืองจึงจำเป็นต้องได้รับการฟื้นฟูควบคู่กับการจัดกำลังทหาร

ในด้านการป้องกันประเทศ สมัยกรุงธนบุรียังเผชิญสงครามกับพม่าหลายครั้ง มีการรบในพื้นที่สำคัญ เช่น บางแก้วและเมืองพิชัย ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของความพยายามรักษาความมั่นคงของราชอาณาจักร อย่างไรก็ตาม ในการกล่าวถึงสงครามแต่ละครั้งควรแยกบทบาทของพระมหากษัตริย์ออกจากบทบาทของแม่ทัพและผู้บัญชาการทัพในพื้นที่ เพราะไม่ใช่ทุกยุทธการที่พระมหากษัตริย์จะทรงบัญชาการด้วยพระองค์เอง

การยกทัพไปลาวและการขยายอำนาจในภูมิภาค

อีกเหตุการณ์สำคัญคือการยกทัพไปเวียงจันทน์ใน พ.ศ. 2321–2322 ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการขยายอำนาจและจัดระเบียบความสัมพันธ์กับรัฐใกล้เคียง การศึกครั้งนี้เกี่ยวข้องกับการนำกำลังทหารไปยังลาว และการอัญเชิญพระแก้วมรกตมายังกรุงธนบุรี โดยมีเจ้าพระยาจักรีและเจ้าพระยาสุรสีห์เป็นแม่ทัพคนสำคัญ

เมื่อพิจารณาภาพรวม จะเห็นว่าสงครามในสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชมีลักษณะหลากหลาย ทั้งการกอบกู้เอกราช การรับมือกับกองทัพพม่า การรวบรวมชุมนุมภายใน และการทำศึกกับรัฐใกล้เคียง ภารกิจทางการทหารจึงเชื่อมโยงโดยตรงกับการสร้างบ้านเมืองขึ้นใหม่หลังวิกฤตครั้งใหญ่

ด้วยเหตุนี้ หากใช้เกณฑ์นับรวมสงครามที่เกี่ยวข้องกับการรวบรวมแผ่นดินและการขยายอำนาจ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชย่อมเป็นหนึ่งในพระมหากษัตริย์ที่มีภารกิจทางการทหารหลากหลายอย่างมาก แต่การจะสรุปว่าทรงทำสงครามมากที่สุดเมื่อเทียบกับพระมหากษัตริย์ทุกยุคสมัย ยังจำเป็นต้องมีเกณฑ์และข้อมูลที่สามารถเปรียบเทียบกันได้อย่างชัดเจน

3. พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช กษัตริย์ผู้ปกป้องราชอาณาจักรและสร้างความมั่นคงให้กรุงรัตนโกสินทร์

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช หรือรัชกาลที่ 1 ทรงมีบทบาทสำคัญทางการทหารมาตั้งแต่สมัยกรุงธนบุรี ก่อนเสด็จขึ้นครองราชย์พระองค์ทรงเป็นที่รู้จักในพระนามเจ้าพระยาจักรี และมีบทบาทในการนำทัพในภารกิจทางการทหารหลายครั้ง

เมื่อ พ.ศ. 2325 พระองค์ทรงสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์เป็นราชธานี นับเป็นจุดเริ่มต้นของราชธานีแห่งใหม่ แต่การสร้างบ้านเมืองให้มั่นคงไม่ได้หมายถึงการวางรากฐานการปกครองเพียงอย่างเดียว เพราะในเวลานั้นสยามยังต้องเผชิญกับภัยคุกคามจากพม่า ซึ่งยังคงพยายามใช้กำลังทหารเข้ารุกรานดินแดนต่าง ๆ

ภารกิจสำคัญในรัชสมัยของพระองค์จึงเป็นการป้องกันราชอาณาจักรจากการรุกราน ควบคู่กับการเสริมสร้างความมั่นคงของราชธานีและหัวเมือง โดยมีสงครามหลายครั้งที่แสดงให้เห็นถึงความสำคัญของการจัดกำลัง การประสานงานระหว่างแม่ทัพ และการเลือกใช้ยุทธศาสตร์ให้เหมาะสมกับพื้นที่

สงครามเก้าทัพ พ.ศ. 2328 ศึกใหญ่ที่สยามต้องรับมือหลายทิศทาง

สงครามเก้าทัพถือเป็นหนึ่งในสงครามสำคัญที่สุดในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อกองทัพพม่ายกกำลังเข้ามาหลายเส้นทางพร้อมกัน ทำให้ฝ่ายสยามต้องแบ่งกำลังออกไปรับมือในหลายพื้นที่ ไม่ใช่เพียงการป้องกันราชธานีจากแนวรบเดียว

พื้นที่ลาดหญ้าในบริเวณเมืองกาญจนบุรีเป็นหนึ่งในจุดยุทธศาสตร์สำคัญของสงครามครั้งนี้ เพราะเกี่ยวข้องกับเส้นทางที่กองทัพพม่าใช้เคลื่อนกำลังเข้าสู่ดินแดนสยาม การป้องกันพื้นที่ดังกล่าวจึงมีความสำคัญต่อการสกัดกั้นการรุกคืบของข้าศึก และช่วยลดแรงกดดันต่อพื้นที่ชั้นในของราชอาณาจักร

สงครามเก้าทัพสะท้อนให้เห็นว่าการทำศึกในยุคนั้นไม่ได้ขึ้นอยู่กับความกล้าหาญของนักรบเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องอาศัยข่าวสาร เสบียง เส้นทางลำเลียง และการประสานงานระหว่างกองทัพที่กระจายอยู่ตามพื้นที่ต่าง ๆ ด้วย เมื่อข้าศึกเข้ามาหลายทาง การตัดสินใจว่าจะส่งกำลังไปป้องกันจุดใดก่อนย่อมมีผลต่อความมั่นคงของบ้านเมืองโดยตรง

แม้พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชจะทรงเป็นพระมหากษัตริย์ผู้มีบทบาทสูงสุดในการกำหนดทิศทางการป้องกันราชอาณาจักร แต่การศึกษารายละเอียดของสงครามจำเป็นต้องพิจารณาบทบาทของแม่ทัพแต่ละคนประกอบกันด้วย เพื่อไม่ให้เข้าใจว่าทุกการรบในสงครามครั้งเดียวกันเป็นการบัญชาการด้วยพระองค์เองทั้งหมด

สงครามท่าดินแดง พ.ศ. 2329 การเผชิญหน้าที่ยังไม่จบลงง่าย ๆ

หลังสงครามเก้าทัพ สยามยังต้องเผชิญกับความขัดแย้งทางทหารกับพม่าอีก โดยสงครามท่าดินแดงใน พ.ศ. 2329 เป็นอีกเหตุการณ์สำคัญที่แสดงให้เห็นว่าภัยคุกคามต่อราชอาณาจักรยังไม่ได้ยุติลงโดยสิ้นเชิง

กองทัพพม่าเคลื่อนกำลังเข้ามาทางด่านเจดีย์สามองค์ และตั้งกำลังบริเวณท่าดินแดงกับสามสบ ฝ่ายสยามจึงจัดกำลังเข้าต่อสู้เพื่อขับไล่กองทัพพม่าออกจากพื้นที่ เหตุการณ์นี้สะท้อนถึงความพยายามป้องกันแนวชายแดนและรักษาความมั่นคงของราชธานีในช่วงที่กรุงรัตนโกสินทร์เพิ่งเริ่มตั้งมั่น

นอกจากสงครามทั้งสองครั้งนี้แล้ว ในรัชสมัยยังมีการทำศึกและจัดการปัญหาความมั่นคงในหัวเมืองต่าง ๆ รวมถึงความขัดแย้งบริเวณเมืองทวายและพื้นที่ทางเหนือในบางช่วงเวลา อย่างไรก็ตาม การนับจำนวนศึกจำเป็นต้องตรวจสอบรายละเอียดจากเอกสารแต่ละเหตุการณ์ ไม่ควรรวมการเคลื่อนทัพ การตั้งรับ และการรบย่อยทั้งหมดเป็นจำนวนสงครามโดยไม่แยกประเภท

อีกประเด็นที่น่าสนใจคือการมีตำราพิไชยสงคราม ฉบับรัชกาลที่ 1 ซึ่งเก็บรักษาไว้ในคลังดิจิทัลของสำนักหอสมุดแห่งชาติ เอกสารดังกล่าวเกี่ยวข้องกับกลศึก วิธีใช้และรูปแบบการจัดทัพ ตลอดจนหลักการที่ใช้ในการดำเนินชีวิตทั้งในยามศึกและยามสงบ แสดงให้เห็นว่าความรู้ด้านการสงครามเป็นส่วนหนึ่งของการจัดระเบียบและถ่ายทอดองค์ความรู้ของบ้านเมืองในยุคนั้น

พระราชกรณียกิจของรัชกาลที่ 1 จึงไม่ได้มีเพียงการทำสงครามเพื่อป้องกันการรุกราน แต่ยังรวมถึงการสร้างเสถียรภาพให้ราชธานีใหม่และวางรากฐานการปกครองที่สืบเนื่องต่อมา

เปรียบเทียบ 3 กษัตริย์นักรบไทย ใครมีภารกิจทางการทหารมากที่สุด?

เมื่อพิจารณาพระราชประวัติของทั้งสามพระองค์ จะเห็นว่าทรงมีบทบาททางการทหารโดดเด่นคนละด้าน และการนำมาเปรียบเทียบต้องคำนึงถึงสถานการณ์ทางการเมืองในแต่ละยุคด้วย

สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงมีบทบาทสำคัญในการประกาศอิสรภาพจากหงสาวดีและรักษาความมั่นคงของกรุงศรีอยุธยา สงครามในรัชสมัยสะท้อนถึงการต่อสู้เพื่อรักษาเอกราชท่ามกลางการแข่งขันทางอำนาจของรัฐในภูมิภาค

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงเผชิญภารกิจที่แตกต่างออกไป เพราะต้องกอบกู้บ้านเมืองหลังเสียกรุงศรีอยุธยา พร้อมรับมือกับสงครามภายนอกและความแตกแยกภายใน การรวบรวมชุมนุมและฟื้นฟูศูนย์กลางอำนาจทำให้พระราชกรณียกิจทางการทหารของพระองค์มีขอบเขตกว้างขวาง ทั้งการป้องกันประเทศและการสร้างความเป็นปึกแผ่นให้ราชอาณาจักร

ส่วนพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงมีบทบาทสำคัญในการป้องกันราชอาณาจักรในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ โดยเฉพาะการรับมือสงครามใหญ่จากพม่าและการสร้างความมั่นคงให้ราชธานีใหม่ ภารกิจดังกล่าวเกี่ยวข้องทั้งการกำหนดยุทธศาสตร์ การจัดกำลังป้องกัน และการรักษาเสถียรภาพของบ้านเมือง

หากถามว่าพระองค์ใดทรงทำศึกสงครามมากที่สุด คำตอบที่รอบคอบคือ ยังไม่มีหลักเกณฑ์มาตรฐานที่เพียงพอให้จัดอันดับได้อย่างเด็ดขาด เพราะต้องกำหนดก่อนว่าจะนับสงครามที่เกิดขึ้นในรัชสมัยเท่านั้น หรือรวมช่วงก่อนขึ้นครองราชย์ด้วย จะนับเฉพาะศึกที่ทรงบัญชาการด้วยพระองค์เอง หรือรวมสงครามที่แม่ทัพและพระบรมวงศานุวงศ์เป็นผู้บัญชาการแทนด้วย

นอกจากนี้ สงครามหนึ่งครั้งอาจประกอบด้วยหลายยุทธการ และการยกทัพหนึ่งครั้งอาจมีเป้าหมายทางการเมืองหรือการทหารหลายประการ หากไม่มีเกณฑ์การนับที่เหมือนกัน การนำตัวเลขมาเปรียบเทียบกันอาจทำให้เกิดข้อสรุปคลาดเคลื่อนได้

สรุป: 3 พระมหากษัตริย์นักรบ กับบทเรียนสำคัญจากหน้าประวัติศาสตร์ไทย

สมเด็จพระนเรศวรมหาราช สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ล้วนทรงมีบทบาทสำคัญในช่วงเวลาที่ราชอาณาจักรต้องเผชิญความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ ทั้งการรักษาเอกราช การกอบกู้บ้านเมืองหลังสงคราม และการป้องกันราชธานีจากภัยคุกคามภายนอก

แม้จะยังไม่สามารถระบุได้อย่างมีหลักฐานเพียงพอว่าพระองค์ใดทรงทำศึกสงครามมากที่สุด แต่เรื่องราวของทั้งสามพระองค์แสดงให้เห็นว่าการรักษาแผ่นดินในอดีตต้องอาศัยมากกว่าความกล้าหาญในสนามรบ เพราะยังต้องมีการวางแผน การจัดกำลัง การรักษาเสบียง การรวบรวมผู้คน และการฟื้นฟูบ้านเมืองหลังความเสียหายจากสงคราม

ประวัติศาสตร์จึงไม่ได้มีคุณค่าเพียงการจดจำชัยชนะหรือวีรกรรมของบุคคลสำคัญเท่านั้น แต่ยังช่วยให้เข้าใจบริบทของการตัดสินใจในแต่ละยุค และเห็นถึงความซับซ้อนของสงครามที่ส่งผลต่อผู้คนและบ้านเมืองในระยะยาว

แหล่งที่มา

• กรมศิลปากร สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ — ข้อมูลเรื่องวันกอบกู้เอกราชไทยและเหตุการณ์ในสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช
• สำนักหอสมุดแห่งชาติ — เอกสารและหนังสือประวัติศาสตร์ รวมถึงตำราพิไชยสงคราม ฉบับรัชกาลที่ 1
• สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ — หนังสือ ไทยรบพม่า และ พระประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราช
• ประชุมพงศาวดารและพระราชพงศาวดาร — เอกสารสำคัญสำหรับศึกษาสงครามและเหตุการณ์ทางการเมืองในสมัยอยุธยา ธนบุรี และรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ขอบคุณที่แวะมาอ่านนะครับ หากชื่นชอบบทความ อย่าลืมกดไลก์ กดแชร์ และกดติดตาม เพื่อไม่พลาดข่าวสาร ความรู้ทางประวัติศาสตร์ และสาระที่เป็นประโยชน์ในบทความต่อไป