ตรวจโรคแม่น 99% ทำไมผลบวกไม่เท่ากับป่วย 99%?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

คำว่า “ตรวจแม่น 99%” ฟังดูชวนสบายใจ แต่ยังไม่บอกว่าผลบวกหมายถึงป่วยจริงกี่เปอร์เซ็นต์ เพราะตัวเลขประสิทธิภาพกับโอกาสป่วยหลังตรวจตอบคนละคำถาม

ความไวคือสัดส่วนคนป่วยที่ตรวจพบ ส่วนความจำเพาะคือสัดส่วนคนไม่ป่วยที่ได้ผลลบ โอกาสเป็นโรคเมื่อผลบวกขึ้นกับความชุกของโรคในกลุ่มที่ตรวจด้วย ดังนั้นผลบวกไม่ได้แปลว่าโอกาสป่วย 99%

ถ้าโรคพบได้น้อย ผลบวกอาจมีผลบวกลวงปะปนมาก แม้ความไวและความจำเพาะจะสูง ลองสมมติว่ามีคน 10,000 คน และมีโรคอยู่ 1% หรือ 100 คน หากกำหนดให้ทั้งความไวและความจำเพาะเป็น 99%—สองค่านี้คนละความหมาย ไม่ใช่ความถูกต้องภาพรวม—ชุดตรวจจะพบคนกลุ่มนี้ประมาณ 99 คน

อีก 9,900 คนไม่มีโรค หากความจำเพาะเท่ากับ 99% ก็แปลว่าราว 1% ของกลุ่มนี้ หรือ 99 คน อาจได้ผลบวกทั้งที่ไม่มีโรค เมื่อรวมแล้วมีผลบวก 198 คน เป็นผู้มีโรคจริง 99 คน และผลบวกลวง 99 คน ดังนั้นสัดส่วนผู้ป่วยในกลุ่มผลบวกของตัวอย่างนี้คือ 50% ไม่ใช่ 99%

นี่เป็นโจทย์สมมติ ไม่ใช่ผลของชุดตรวจจริง เมื่อโรคพบไม่บ่อย คนที่ไม่มีโรคมีจำนวนมาก ผลบวกลวงจึงอาจสะสมใกล้เคียงผลบวกจริงได้ CDC ระบุว่าค่าทำนายผลบวกของการตรวจไข้หวัดใหญ่เปลี่ยนตามความชุก บททบทวนใน Acta Paediatrica ก็แยกความไวและความจำเพาะออกจากค่าทำนายผลบวก ซึ่งเปลี่ยนเมื่อความชุกต่างกัน

เวลาเห็นเลข “แม่นยำ 99%” จึงควรถามว่าหมายถึงความไว ความจำเพาะ หรือความถูกต้องโดยรวม และทดสอบกับคนกลุ่มไหน หากไม่ระบุข้อมูลเหล่านี้ เลขเดียวก็ใช้คำนวณโอกาสป่วยหลังผลบวกไม่ได้ ต้องดูความชุกและบริบทของการตรวจประกอบด้วย

หากเป็นผลตรวจสุขภาพของตัวเอง อย่าใช้ตัวอย่างนี้วินิจฉัยแทนแพทย์ การแปลผลขึ้นกับชนิดการตรวจ อาการ ความเสี่ยง และแนวทางยืนยันผลของผู้ให้บริการสุขภาพ บางกรณีอาจต้องตรวจซ้ำหรือใช้วิธีอื่น คำถามที่ควรถามคือ “99% หมายถึงค่าไหน และใช้กับคนกลุ่มใด”