คืนวันเพ็ญทำไมไม่เกิดจันทรุปราคาทุกครั้ง?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

คืนพระจันทร์เต็มดวงชวนให้หลายคนมองหาจันทรุปราคา เพราะคุ้นกับภาพโลกอยู่ระหว่างดวงอาทิตย์กับดวงจันทร์ แต่ผ่านวันเพ็ญไปอีกเดือน ดวงจันทร์ก็ยังสว่างเหมือนเดิม ทั้งที่วนกลับมาเต็มดวงอีกครั้ง

จันทรุปราคาเกิดได้เฉพาะช่วงจันทร์เต็มดวงจริง แต่วันเพ็ญอย่างเดียวไม่พอให้เงาโลกทาบบนดวงจันทร์

วงโคจรของดวงจันทร์เอียงจากระนาบวงโคจรโลกประมาณ 5 องศา NASA อธิบายว่าแนวที่เอียงนี้ทำให้ดวงจันทร์มักผ่านสูงหรือต่ำกว่าเงาโลก แม้จะเป็นคืนวันเพ็ญ จึงไม่เกิดจันทรุปราคาทุกเดือน

ลองนึกถึงพื้นโต๊ะเป็นระนาบที่โลกเดินทางรอบดวงอาทิตย์ ส่วนเส้นทางดวงจันทร์เป็นวงที่เอียงตัดผ่านระนาบนั้น หากคืนเต็มดวงมาถึงตอนที่ดวงจันทร์อยู่เหนือหรือใต้แนวเงาโลก มันก็ยังรับแสงอาทิตย์ได้เกือบเต็มดวงตามปกติ

จุดที่วงโคจรดวงจันทร์ตัดระนาบวงโคจรโลกมีอยู่สองด้าน เมื่อวันเพ็ญเกิดใกล้จุดตัดเหล่านี้ ดวงจันทร์จึงมีโอกาสผ่านเข้าเงาโลก NASA/JPL เรียกช่วงที่แนวของดวงอาทิตย์ โลก และดวงจันทร์พอดีกันว่า “ฤดูคราส” ซึ่งยาวราว 34 วันและวนกลับมาเกือบทุกหกเดือน

ดังนั้นปฏิทินวันเพ็ญกับปฏิทินจันทรุปราคาจึงไม่ใช่รายการเดียวกัน ถ้าอยากรู้ว่าครั้งต่อไปจะเห็นจากพื้นที่ของเราหรือไม่ ให้ตรวจวันและพื้นที่ที่มองเห็นจาก NASA หรือสถาบันดาราศาสตร์ในประเทศ เพราะคราสแต่ละครั้งเห็นได้จากบริเวณซีกโลกด้านที่เป็นกลางคืน แล้วเช็กเวลาและพยากรณ์เมฆของคืนนั้น

ถ้าได้ดูจริง จันทรุปราคามองด้วยตาเปล่าได้อย่างปลอดภัย ต่างจากสุริยุปราคาที่ต้องใช้อุปกรณ์กรองแสงตามมาตรฐาน ส่วนจันทรุปราคาเต็มดวงอาจเห็นดวงจันทร์ออกแดง เพราะแสงอาทิตย์บางส่วนผ่านชั้นบรรยากาศโลกก่อนตกบนผิวดวงจันทร์

จำสั้น ๆ ว่า “วันเพ็ญคือจังหวะ ส่วนระนาบวงโคจรคือเงื่อนไข” เมื่อจันทร์เต็มดวงเกิดใกล้จุดที่วงโคจรตัดกัน จึงมีโอกาสเห็นคราส ไม่ใช่ทุกครั้งที่ปฏิทินขึ้น 15 ค่ำ