สงครามเวหายุคใหม่จากเอฟ-16 ถึงกริพเพน สู่โดรน UAV ขนาดยักษ์

การปรับเปลี่ยนโครงสร้างครั้งสำคัญของกองทัพอากาศไทยในช่วงปีพ.ศ. 2569 (ค.ศ. 2026) ซึ่งมีแผนการปรับลดขนาดลงและคงกองบินรบหลักไว้เพียงสามกองบิน ส่วนที่เหลือเป็นกองบินปฏิบัติภารกิจพิเศษ ลำเลียง อากาศยานไร้คนขับขนาดใหญ่ (UAV) และฝูงบินเฮลิคอปเตอร์ขีดความสามารถสูง แต่เครื่องบินรบยังเป็นกระดูกสันหลังหลักของกองทัพอากาศ

แนวทางการนำอากาศยานไร้คนขับขนาดใหญ่ (UAV) มาปฏิบัติภารกิจแทนเครื่องบินขับไล่บางประเภท เกิดจากการประเมินสถานการณ์ความมั่นคงและบทเรียนจากภารกิจป้องกันประเทศที่ผ่านมา ภัยคุกคามในยุคปัจจุบันมีความซับซ้อนและเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ไม่ได้มีแค่การใช้อาวุธแบบดั้งเดิม แต่ครอบคลุมตั้งแต่สงครามไซเบอร์ การรบกวนคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า การปฏิบัติการทางข้อมูล และโดรนหลายรูปแบบ ตั้งแต่โดรนราคาต่ำไปจนถึงระบบอัตโนมัติที่ซับซ้อน ไปจนถึงการใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่ พูดง่ายๆ คือสนามรบไม่ได้มีแค่ท้องฟ้าที่เครื่องบินขับไล่ไล่กันอีกแล้ว แต่ยังมีคลื่นที่มองไม่เห็น ข้อมูลที่ไหลผ่านเครือข่าย และของเล็กๆ ราคาถูกที่บินมาเป็นฝูง ถ้ากองทัพยังมีแต่ของแพงชิ้นใหญ่จำนวนไม่กี่ชิ้น ก็จะเสียเปรียบเมื่อคู่ต่อสู้ใช้ของถูกจำนวนมากมารุม ทำให้กองทัพอากาศต้องทบทวนยุทธศาสตร์เพื่อให้สอดคล้องกับงบประมาณที่มีอยู่อย่างจำกัดและความคุ้มค่าสูงสุด

การสร้างกองทัพยุคใหม่ไม่ใช่การมียุทโธปกรณ์ราคาแพงและเทคโนโลยีซับซ้อนอย่างเดียว แต่ต้องมีอาวุธที่ไม่ซับซ้อน ราคาไม่สูง และมีปริมาณมาก เช่น โดรน ไว้ใช้ควบคู่กันด้วย ลองเทียบกับการเล่นหมากรุก ถ้ามีแต่ตัวหมากสำคัญไม่กี่ตัว พอเสียไปหนึ่งตัวก็ลำบากแล้ว แต่ถ้ามีเบี้ยจำนวนมากคอยกันทางและหลอกล่อ ตัวหมากสำคัญก็ปลอดภัยขึ้นและใช้ได้ถูกจังหวะมากขึ้น เครื่องบินรบแบบกริพเพนหรือรุ่นที่จะจัดหาทดแทนก็คือตัวหมากหลัก ส่วนโดรนจำนวนมากคือเบี้ยที่ทำให้เกมเปลี่ยน

ดังนั้นภาพที่ถูกวางไว้คือ "เครื่องบินรบน้อยลงแต่คัดมาดี แล้วเสริมด้วย UAV และโดรนจำนวนมาก" ไม่ใช่ "เปลี่ยนจากเครื่องบินรบเป็น UAV ทั้งหมด"

ทำไมกองทัพอากาศถึงยอมให้ตัวเองเล็กลง ในโลกที่ใครๆ ก็อยากมีเครื่องบินรบเยอะๆ คำตอบแบบสั้นคือ เพราะจำนวนไม่ได้เท่ากับความแข็งแกร่งอีกต่อไป เครื่องบินรบหนึ่งฝูงไม่ได้มีแค่ตัวเครื่อง ยังมีนักบิน ช่างซ่อมบำรุง คลังอะไหล่ ระบบฝึก ระบบสื่อสาร โรงเก็บ ทางวิ่ง และงบประมาณที่ต้องจ่ายต่อเนื่องไปอีกหลายสิบปี พอเครื่องบินรุ่นเก่าทยอยหมดอายุ การพยายามรักษากองบินเดิมไว้ครบทุกกองจึงเหมือนการเลี้ยงบ้านหลังใหญ่ด้วยรายได้เท่าเดิม สุดท้ายจะเหลือแต่บ้านใหญ่ที่ซ่อมไม่ทัน กองทัพอากาศจึงเลือกทิศทางที่ว่า การปรับลดจำนวนกองบินรบหลักให้เหลือเพียงสามกองบินช่วยให้การบริหารจัดการทรัพยากร การซ่อมบำรุง และการสั่งการมีความกระชับและรวดเร็วขึ้น มีน้อยกองแต่ให้ทุกกองพร้อมรบจริง แล้วเอางบที่เหลือไปลงกับของที่โลกยุคนี้ต้องใช้ ทั้งอาวุธนำวิถี ระบบเตือนภัย ระบบป้องกันภัยทางอากาศ และอากาศยานไร้คนขับขนาดใหญ่

การเลือกใช้โดรนขนาดใหญ่ที่มีขีดความสามารถสูงในการลาดตระเวนและโจมตีเป้าหมายระยะไกลช่วยลดความเสี่ยงต่อชีวิตของนักบิน ซึ่งถือเป็นทรัพยากรบุคคลที่มีค่ายิ่ง ส่วน UAV แม้ราคาสูง แต่ถ้าถูกยิงตก สิ่งที่สูญเสียคือเครื่องจักร ไม่ใช่ชีวิต ผู้บัญชาการจึงกล้าส่งเข้าไปในพื้นที่เสี่ยงมากขึ้น เพื่อสำรวจ ถ่ายภาพ ล่อให้เรดาร์ฝ่ายตรงข้ามเปิดทำงาน หรือโจมตีเป้าหมายที่สำคัญ ซึ่งสะท้อนวิธีคิดของกองทัพอากาศคือยอมเสียของเพื่อรักษาคน

เครื่องบินรบที่มีนักบินสามารถบินได้ตามขีดจำกัดของคน ทั้งเรื่องความล้า การนั่งในห้องนักบินที่คับแคบ และข้อจำกัดเรื่องเชื้อเพลิง ส่วน UAV ระดับกลางถึงสูงที่ออกแบบมาเพื่อภารกิจเฝ้าระวัง บินวนเหนือพื้นที่เป้าหมายได้นานหลายสิบชั่วโมงในบางรุ่น และเปลี่ยนชุดผู้ควบคุมที่พื้นได้เหมือนเปลี่ยนเวรกะ ทำให้ภาพของพื้นที่ที่สนใจต่อเนื่องไม่ขาดตอน สำหรับประเทศที่มีชายแดนยาว ชายฝั่งทั้งสองด้านทั้งอ่าวไทยและอันดามัน และมีพื้นที่ป่าเขาที่ตรวจตราด้วยกำลังคนยาก ความสามารถนี้ตรงกับความต้องการมาก

เมื่อติดอาวุธนำวิถี UAV ขนาดใหญ่บางรุ่นบรรทุกจรวดหรือระเบิดนำวิถีได้ ซึ่งตรงกับสิ่งที่กองทัพอากาศระบุว่าจะจัดหา คือ "อากาศยานไร้คนขับติดอาวุธเชิงยุทธศาสตร์" ข้อดีคือสามารถเห็นเป้าหมายและโจมตีได้ในวงรอบเดียวกัน ไม่ต้องรอส่งภาพกลับไปให้ใครสั่งการแล้วส่งเครื่องบินอีกลำออกมา ช่วงเวลาที่สั้นลงนี้เองที่ทำให้โจมตีเป้าหมายเคลื่อนที่ได้ เช่น รถยิง BM-21 หรือจุดยิงปืนใหญ่ที่เปลี่ยนตำแหน่งตลอด

เรื่องต้นทุนต่อชั่วโมงบิน เครื่องบินขับไล่ต้องจ่ายค่าเชื้อเพลิง ค่าซ่อมบำรุง และค่าอายุการใช้งานของโครงสร้างต่อทุกชั่วโมงที่ขึ้นบิน ถ้าภารกิจเป็นแค่การนั่งดูเฉยๆ นานๆ เช่น เฝ้าดูเรือที่น่าสงสัยกลางทะเล หรือติดตามความเคลื่อนไหวตามแนวชายแดน การส่งเครื่องบินรบไปทำเหมือนใช้รถสปอร์ตไปขนผัก ได้ผลแต่ไม่คุ้ม UAV ที่ออกแบบมาเพื่อภารกิจประเภทนี้โดยเฉพาะจึงคุ้มกว่าอย่างเห็นได้ชัด และเมื่อโอนภารกิจประเภทนี้ไปให้ UAV เครื่องบินรบก็ไม่ต้องเสียชั่วโมงบินและอายุเครื่องไปกับงานที่ไม่จำเป็น เก็บไว้ใช้ในภารกิจที่ต้องใช้เครื่องบินรบจริงๆ

ขณะเดียวกัน สามารถบูรณาการการทำงานร่วมกันระหว่างเครื่องบินขับไล่ที่ยังเป็นกระดูกสันหลังหลักและโดรนอัจฉริยะได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด การเป็นตัวกลางเชื่อมข้อมูล UAV ที่บินสูงและอยู่ในอากาศนานสามารถทำหน้าที่ส่งต่อสัญญาณสื่อสาร ระบุเป้าหมายให้ปืนใหญ่หรือเครื่องบินอื่นยิง และตรวจสอบผลการโจมตีหลังเสร็จภารกิจได้ ทำให้ทั้งทหารบก ทหารเรือ และทหารอากาศเห็นภาพเดียวกัน ตรงกับที่แผนระบุเรื่องการพัฒนาระบบเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างเหล่าทัพให้การปฏิบัติร่วมรวดเร็วและแม่นยำยิ่งขึ้น

ประเทศไทยมีงบประมาณจำกัดและมีหลายเหล่าทัพต้องแบ่งกัน การรักษาเครื่องบินรบหลายฝูงด้วยรุ่นที่หลากหลายทำให้ต้นทุนรวมสูง การลดเหลือสามกองบินรบหลักที่ใช้แบบเครื่องที่ทำงานร่วมกันได้ดี ช่วยให้การซ่อมบำรุง การฝึก และการสนับสนุนง่ายขึ้น ส่วนภารกิจเฝ้าระวังชายแดน ชายฝั่ง และพื้นที่ที่ตรวจยากนั้นให้ UAV ทำแทนได้ดีและถูกกว่า ขณะที่ภารกิจที่ต้องใช้เครื่องบินรบจริงๆ ยังมีเครื่องบินรบที่คัดมาดีรองรับ เหตุผลที่โดรนและ UAV เหมาะกับกองทัพอากาศก็ชัดเจนขึ้น

การปรับตัวครั้งนี้จึงสะท้อนถึงความพยายามของกองทัพอากาศไทยในการสร้างอำนาจป้องปรามที่ทันสมัย พร้อมรับมือกับความท้าทายด้านความมั่นคงในภูมิภาคได้อย่างมั่นและยั่งยืน