​ไขสงสัย! ทำไม "กาแฟ" ถึงทำให้ง่วงในบางคน? สรุปกลไกสมองแบบเข้าใจง่าย

สำหรับคนทำงานและกลุ่มวัยเรียนจำนวนมาก การได้ดื่มกาแฟสักแก้วในยามเช้าหรือช่วงบ่ายถือเป็นรูทีนสำคัญที่ช่วยปลุกร่างกายให้ตื่นตัว ลดอาการง่วงนอน และช่วยเพิ่มสมาธิในการทำงานได้อย่างยอดเยี่ยม เพราะเป็นที่ทราบกันดีว่าในกาแฟมีสาร "คาเฟอีน" (Caffeine) ซึ่งมีฤทธิ์กระตุ้นระบบประสาทส่วนกลาง แต่ทว่ากลับมีคนจำนวนไม่น้อยที่ประสบกับปรากฏการณ์น่าแปลกใจ นั่นคือการที่ยิ่งดื่มกาแฟเข้าไปเท่าไหร่ ก็ยิ่งรู้สึกง่วงซึม หาวนอน หรืออยากนอนหลับมากกว่าเดิม ปรากฏการณ์นี้ไม่ได้เกิดจากจิตคิดไปเอง แต่มันมีคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์และกลไกการทำงานของสมองรองรับอย่างชัดเจน

สาเหตุหลักข้อแรกเกิดจากสิ่งที่เรียกว่า "การแย่งจับของคาเฟอีนกับสารอดีโนซีน (Adenosine)" โดยปกติแล้วในระหว่างที่เราตื่นและใช้ความคิด สมองของเราจะสร้างสารอดีโนซีนขึ้นมาสะสมเรื่อยๆ ซึ่งสารตัวนี้ทำหน้าที่เป็นเหมือนสัญญาณบอกความง่วง เมื่อมันไปจับกับตัวรับสัญญาณในสมอง เราก็จะรู้สึกเหนื่อยและง่วงนอน แต่เมื่อเราดื่มกาแฟ คาเฟอีนจะเข้าไปแย่งจับกับตัวรับสัญญาณเหล่านั้นแทน ทำให้สมองถูกหลอกว่ายังไม่เหนื่อย อย่างไรก็ตาม ร่างกายไม่ได้หยุดสร้างอดีโนซีน มันยังคงสร้างและสะสมไว้เรื่อยๆ เมื่อคาเฟอีนเริ่มหมดฤทธิ์ลง อดีโนซีนจำนวนมหาศาลที่อัดอั้นไว้จะพุ่งเข้าไปจับกับตัวรับสัญญาณในสมองพร้อมกันในทันที ส่งผลให้เกิดภาวะง่วงนอนอย่างรุนแรงฉับพลัน หรือที่เรียกว่าภาวะ "Caffeine Crash" นั่นเอง

สาเหตุประการต่อมาคือเรื่อง "ระดับน้ำตาลและครีมเทียมในกาแฟ" คนส่วนใหญ่นิยมดื่มกาแฟปรุงสำเร็จที่ใส่หวาน มัน หรือกาแฟนมสด เมื่อเราดื่มน้ำตาลปริมาณมากเข้าสู่ร่างกาย ระดับน้ำตาลในเลือดจะพุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว ส่งผลให้ตับอ่อนต้องเร่งหลั่งฮอร์โมนอินซูลินออกมาดึงน้ำตาลไปใช้งาน และเมื่อระดับน้ำตาลในเลือดตกวูบลงอย่างรวดเร็ว (Sugar Crash) ร่างกายก็จะมีอาการอ่อนเพลีย ง่วงซึม และหมดพลังงานตามมาในทันที

นอกจากนี้ การดื่มกาแฟมากเกินไปยังมีฤทธิ์ขับปัสสาวะอ่อนๆ หากเราดื่มน้ำตามไม่เพียงพอ ร่างกายจะเกิดภาวะขาดน้ำแบบไม่รู้ตัว ซึ่งภาวะขาดน้ำนี้เองที่เป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้เลือดไหลเวียนไปเลี้ยงสมองได้น้อยลง ส่งผลให้รู้สึกเพลียและง่วงนอนได้เช่นเดียวกัน

หากต้องการแก้ปัญหากินกาแฟแล้วง่วง เทคนิคง่ายๆ คือการเปลี่ยนมาดื่มกาแฟดำที่ไม่ใส่น้ำตาล จิบน้ำสะอาดตามอย่างสม่ำเสมอเพื่อป้องกันภาวะขาดน้ำ และไม่ควรดื่มกาแฟในปริมาณมากเกินไปในระยะเวลาสั้นๆ การเข้าใจกลไกของร่างกายจะช่วยให้เราดึงประโยชน์จากคาเฟอีนมาใช้ได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ โดยไม่ต้องเผชิญกับอาการง่วงนอนกะทันหันอีกต่อไป