เปิดปมประวัติศาสตร์: ชาห์แห่งอิหร่าน ผู้ถูกทำให้เป็น "แพะรับบาป" แห่งสงครามเย็น?

เมื่อพูดถึงประวัติศาสตร์ตะวันออกกลางยุคใหม่ ภาพจำของคนส่วนใหญ่มักมองว่า ชาห์โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี (Mohammad Reza Pahlavi) กษัตริย์องค์สุดท้ายแห่งอิหร่าน คือ "ผู้เผด็จการ" และเป็นต้นเหตุของความวุ่นวายทั้งหมดในโลกยุคปัจจุบัน แต่หากเราลองย้อนมองลึกไปเบื้องหลังหน้าประวัติศาสตร์ เรื่องราวอาจไม่ได้ดำมืดหรือขาวสะอาดอย่างที่สื่อตะวันตกเคยสร้างภาพเอาไว้

บทความนี้จะพาทุกท่านไปทำความเข้าใจมุมมองใหม่เกี่ยวกับ ชาห์แห่งอิหร่าน เบื้องหลังผลประโยชน์น้ำมัน และเกมการเมืองระดับโลกที่นำพาอิหร่านไปสู่การเปลี่ยนแปลงครั้งประวัติศาสตร์

1. จุดเริ่มต้นและการก้าวขึ้นสู่อำนาจ

ชาห์โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี ประสูติเมื่อวันที่ 26 ตุลาคม 1919 ทรงขึ้นครองราชย์ปกครองอิหร่านตั้งแต่ปี 1941 จนกระทั่งถูกโค่นล้มในปี 1979 ราชวงศ์ปาห์ลาวีของพระองค์ไม่ใช่ครอบครัวชนชั้นปกครองหน้าใหม่ แต่สืบสายเลือดและรากฐานยาวนานย้อนกลับไปนับพันปี

ในแง่ของการบริหาร พระองค์ทรงเป็นผู้นำที่มีจิตสำนึกทางสังคม ทรงริเริ่ม "การปฏิวัติสีขาว" (White Revolution) ซึ่งเป็นชุดนโยบายปฏิรูปเศรษฐกิจและสังคมครั้งใหญ่ เป้าหมายเพื่อพัฒนาอิหร่านให้ก้าวขึ้นเป็นมหาอำนาจระดับโลก มีการกระจายทรัพยากร ทรงผลักดันการปฏิรูปที่ดิน และที่สำคัญคือ การให้สิทธิเลือกตั้งแก่ผู้หญิง

อย่างไรก็ตาม ในฐานะมุสลิมสายกลางที่ชูแนวคิดตะวันตก พระองค์กลับสูญเสียฐานสนับสนุนจากกลุ่มนักบวชศาสนาที่หัวรุนแรงและไม่ยอมรับความเปลี่ยนแปลง ขณะเดียวกัน กลุ่มพ่อค้าชนชั้นกลางบางกลุ่มก็กังวลว่านโยบายเหล่านี้จะทำให้ผลประโยชน์ของตนลดลง

2. หน่วยข่าวกรอง SAVAK และข้อครหาเรื่องความรุนแรง

เพื่อปกป้องประเทศจากการแผ่ขยายของลัทธิคอมมิวนิสต์ในเวลานั้น อิหร่านจึงได้จัดตั้งหน่วยงานรักษาความปลอดภัยที่ชื่อว่า SAVAK ขึ้น โดยได้รับการสนับสนุนเบื้องหลังและให้คำปรึกษาจากสำนักข่าวกรอง CIA ของสหรัฐฯ และหน่วยข่าวกรองลับของอังกฤษ (MI6)

คำถามที่มักเกิดขึ้นเสมอคือ พระองค์ทรงรับรู้ถึงการละเมิดสิทธิมนุษยชนหรือการกวาดล้างผู้เห็นต่างอย่างละเอียดถี่ถ้วนเพียงใด? นักประวัติศาสตร์มักเปรียบเทียบว่า เรื่องนี้คล้ายกับการตั้งคำถามว่าพระสันตะปาปารับรู้รายละเอียดการไต่สวนศาสนาทั้งหมดในสเปนหรือไม่ ผู้นำระดับสูงมักตกเป็นจำเฝ้าหน้าสื่อเมื่อเกิดความรุนแรงขึ้น แม้ว่าเบื้องลึกเบื้องหลังจะเป็นกลไกความมั่นคงที่นานาชาติเข้ามามีเอี่ยวด้วยก็ตาม

3. เกมการเมืองน้ำมันและความกลัวคอมมิวนิสต์

หากเราต้องการเข้าใจความเป็นไปในตะวันออกกลางยุคสงครามเย็น กฎข้อแรกคือ "จงตามหาน้ำมัน" (Following the oil money) ไม่ใช่เรื่องศาสนาหรือวัฒนธรรม แต่เป็นผลประโยชน์ของกลุ่มทุนน้ำมันคาร์เทลระดับโลกต่างหาก

• ความกลัวคอมมิวนิสต์: ทั้งสหรัฐฯ และอังกฤษต่างหวาดระแวงพรรคคอมมิวนิสต์ตูดะห์ (Tudeh Party) ในอิหร่าน โดยสหรัฐฯ มองว่าคอมมิวนิสต์จะเข้ามาทำลายทรัพย์สิน เสรีภาพ และธุรกิจของชาติตน ทำให้วอชิงตันและลอนดอนเข้าแทรกแซงการเมืองภายในอย่างต่อเนื่อง (รวมถึงการหนุนรัฐประหารในปี 1953 เพื่อโค่นนายกรัฐมนตรีอิหร่านที่ไม่ยอมจำนนต่อผลประโยชน์ชาติตะวันตก)

• จุดจบของการสนับสนุน: เมื่อถึงปี 1979 ชาห์แห่งอิหร่านกลับถูกสหรัฐฯ และอังกฤษลอยแพ เพราะมหาอำนาจตะวันตกประเมินสถานการณ์พลาด และมองไม่เห็นพลังอันรุนแรงของกระแสศาสนาที่กำลังก่อตัวขึ้น

  

4. การลี้ภัยและการถูกทำให้เป็น "แพะรับบาป"

ช่วงบั้นปลายชีวิตของพระองค์เต็มไปด้วยความโศกนาฏกรรม ในปี 1979 ชาห์ซึ่งทรงประชวรด้วยโรคมะเร็งเม็ดเลือดขาว (Leukemia) ต้องลี้ภัยออกนอกประเทศและต้องการสถานที่รักษาตัวอย่างมีเกียรติ

แม้แต่ในสหรัฐอเมริกา ประธานาธิบดี จิมมี คาร์เตอร์ (Jimmy Carter) ก็ยังพยายามกดดันประเทศอื่นๆ (เช่น อียิปต์) ให้ปฏิเสธการรับรองชาห์ เพื่อให้โลกยังคงจดจำภาพว่า "ชาห์คือต้นเหตุของปัญหาทั้งหมด" โชคดีที่ ประธานาธิบดี อันวาร์ ซาดาต แห่งอียิปต์ เมตตาและยอมรับให้พระองค์ไปพำนัก

ชาห์โมฮัมหมัด เรซา ปาห์ลาวี เสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 27 กรกฎาคม 1980 ที่อียิปต์ โดยมีเรื่องเล่าว่าพระองค์ทรงเก็บ "ถุงดินจากแผ่นดินอิหร่าน" ไว้ใต้เตียงนอนตราบจนวาระสุดท้ายของชีวิต

บทเรียนจากอดีต: หากวันนั้นประวัติศาสตร์ต่างออกไป?

นักวิชาการและผู้เชี่ยวชาญหลายท่านตั้งข้อสังเกตว่า หากสหรัฐฯ และอังกฤษยังคงหนักแน่นในการสนับสนุนชาห์แห่งอิหร่านในวันนั้น โลกอาจไม่ต้องเผชิญกับเหตุการณ์วิกฤตตัวประกันชาวอเมริกัน 444 วัน สงครามอ่าวเปอร์เซีย หรือแม้แต่เงื่อนไขที่เอื้อให้กลุ่มหัวรุนแรงเติบโตขึ้นในภูมิภาคนี้

บางครั้ง... "ปีศาจที่คุณรู้จักดี อาจจะดีกว่าปีศาจที่คุณไม่เคยคาดคิดมาก่อน" และเรื่องราวของชาห์แห่งอิหร่านก็คือบทเรียนสำคัญที่สอนให้เห็นว่า การสร้างแพะรับบาปในประวัติศาสตร์บางครั้งทำให้เรามองข้ามความจริงอันซับซ้อนเบื้องหลังผลประโยชน์ระดับโลกไปอย่างน่าเสียดาย