เมื่อเห็นคนใกล้ตัวหาวเราจึงหาวตาม

          เคยสังเกตตัวเองหรือไม่ว่า บางครั้งเรากำลังนั่งพูดคุยกับใครสักคนอย่างเป็นปกติ แต่เมื่อคนที่นั่งอยู่ตรงหน้าค่อย ๆ อ้าปากหาวออกมา ไม่นานเรากลับรู้สึกอยากหาวขึ้นมาด้วย ทั้งที่ก่อนหน้านั้นไม่ได้รู้สึกง่วงนอนเลยแม้แต่น้อย หรือบางครั้งเพียงแค่เห็นภาพคนกำลังหาวผ่านโทรศัพท์มือถือ อ่านข้อความเกี่ยวกับการหาว หรือแม้แต่พูดถึงเรื่องการหาวอยู่ดี ๆ เราก็เริ่มรู้สึกอยากอ้าปากหาวตามขึ้นมาอย่างน่าประหลาด

          พฤติกรรมเช่นนี้เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นกับมนุษย์จำนวนมาก จนกลายเป็นคำถามที่น่าสนใจว่า เหตุใดการหาวของคนคนหนึ่งจึงสามารถทำให้คนอีกคนหนึ่งหาวตามได้ ทั้งที่ไม่ได้มีการนัดหมายหรือบอกกล่าวกันล่วงหน้า ปรากฏการณ์นี้มีคำเรียกในทางวิทยาศาสตร์ว่า การหาวติดต่อกัน หรือ Contagious Yawning ซึ่งเป็นพฤติกรรมที่นักวิทยาศาสตร์และนักจิตวิทยาให้ความสนใจมาเป็นเวลานาน

          การหาวเป็นพฤติกรรมตามธรรมชาติของมนุษย์

ก่อนที่จะเข้าใจว่าทำไมเราจึงหาวตามกัน เราต้องทำความเข้าใจก่อนว่าการหาวเป็นพฤติกรรมทางธรรมชาติที่เกิดขึ้นได้กับมนุษย์ทุกเพศทุกวัย แม้แต่เด็กเล็กก็สามารถหาวได้ การหาวมักเกิดขึ้นเมื่อเรารู้สึกง่วงนอน อ่อนเพลีย เบื่อหน่าย หรือกำลังเปลี่ยนผ่านจากสภาวะหนึ่งไปสู่อีกสภาวะหนึ่ง เช่น จากการตื่นตัวไปสู่ความง่วง หรือจากการพักผ่อนไปสู่การเริ่มทำกิจกรรมต่าง ๆ

          เวลาหาว เรามักอ้าปากกว้าง หายใจเข้าอย่างลึก แล้วค่อย ๆ ผ่อนลมหายใจออก บางคนอาจมีน้ำตาซึม รู้สึกตึงบริเวณใบหน้า หรือมีการยืดแขนและบิดขี้เกียจร่วมด้วย พฤติกรรมเหล่านี้เกิดขึ้นโดยที่เราไม่จำเป็นต้องสั่งตัวเองให้ทำอย่างตั้งใจ

          แม้ว่าการหาวจะเป็นสิ่งที่มนุษย์ทำกันเป็นประจำ แต่เหตุผลทางชีววิทยาที่ทำให้เราหาวนั้นยังไม่ได้รับคำอธิบายอย่างสมบูรณ์ นักวิทยาศาสตร์เคยเสนอแนวคิดหลายประการ รวมถึงบทบาทของการเปลี่ยนแปลงระดับความตื่นตัวของสมอง และการควบคุมอุณหภูมิของสมอง แต่ยังไม่มีคำอธิบายเพียงข้อเดียวที่สามารถอธิบายการหาวได้ทุกกรณี

          สิ่งที่น่าสนใจยิ่งกว่าการหาวตามธรรมดาก็คือ เมื่อคนหนึ่งหาว อีกคนหนึ่งกลับหาวตาม ทั้งที่ร่างกายของทั้งสองคนอาจไม่ได้อยู่ในสภาพเดียวกันเลย

          ทำไมเห็นคนอื่นหาวแล้วเราจึงหาวตาม

คำตอบส่วนหนึ่งเกี่ยวข้องกับวิธีที่สมองของมนุษย์ตอบสนองต่อสิ่งที่มองเห็นและรับรู้จากคนรอบข้าง

มนุษย์เป็นสัตว์สังคม เราใช้ชีวิตร่วมกับคนอื่นตั้งแต่เกิดจนเติบโต เราเรียนรู้วิธีพูด การแสดงสีหน้า ท่าทาง และพฤติกรรมต่าง ๆ ผ่านการสังเกตคนรอบตัว สมองของเราจึงมีระบบการทำงานที่ช่วยให้รับรู้และตอบสนองต่อพฤติกรรมของผู้อื่นได้อย่างรวดเร็ว

          เมื่อเราเห็นใครสักคนอ้าปากหาว สมองจะรับข้อมูลผ่านการมองเห็น แล้วประมวลผลเกี่ยวกับสิ่งที่กำลังเกิดขึ้น แม้เราจะไม่ได้ตั้งใจเลียนแบบก็ตาม ในบางคน กระบวนการนี้อาจกระตุ้นให้เกิดความรู้สึกอยากหาวขึ้นมาเอง

อย่างไรก็ตาม การหาวตามกันไม่ได้หมายความว่าสมองสั่งให้เราเลียนแบบทุกอย่างที่เห็น และนักวิทยาศาสตร์ก็ยังไม่สามารถสรุปได้ว่ากลไกใดเป็นสาเหตุหลักของปรากฏการณ์นี้โดยเฉพาะ

           เราจึงอาจกล่าวได้ว่า การหาวติดต่อกันเป็นตัวอย่างหนึ่งของการที่ร่างกายและพฤติกรรมของมนุษย์สามารถตอบสนองต่อสิ่งเร้าจากคนอื่นได้ โดยที่เราไม่จำเป็นต้องใช้ความคิดอย่างมีสติทุกครั้ง

          การหาวเกี่ยวข้องกับความรู้สึกเห็นอกเห็นใจหรือไม่

อีกประเด็นหนึ่งที่น่าสนใจคือ ความสัมพันธ์ระหว่างการหาวติดต่อกันกับความรู้สึกเห็นอกเห็นใจผู้อื่น

บางคนอาจสังเกตว่าตัวเองมักหาวตามคนในครอบครัว เพื่อนสนิท หรือคนที่ใช้เวลาอยู่ด้วยกันเป็นประจำ จึงเกิดคำถามว่าการหาวตามกันแสดงว่าเรามีความผูกพันกับคนคนนั้นมากกว่าคนอื่นหรือไม่

          นักวิจัยเคยศึกษาความเป็นไปได้ที่การหาวติดต่อกันจะเกี่ยวข้องกับความสามารถในการรับรู้อารมณ์และความรู้สึกของผู้อื่น แต่ผลการศึกษายังไม่เป็นเอกฉันท์ บางงานพบความสัมพันธ์ระหว่างความคุ้นเคยทางสังคมกับการหาวตาม ขณะที่งานวิจัยอื่นพบว่าความสัมพันธ์ดังกล่าวไม่ได้เกิดขึ้นอย่างสม่ำเสมอ

          ดังนั้น เราจึงไม่ควรใช้การหาวตามกันเป็นเครื่องตัดสินว่าใครเป็นคนมีความเห็นอกเห็นใจมากหรือน้อย หรือใครรักและผูกพันกับเรามากกว่ากัน

ถึงอย่างนั้น เรื่องนี้ก็สะท้อนให้เห็นว่า พฤติกรรมเล็ก ๆ ของมนุษย์อาจมีความเกี่ยวข้องกับกระบวนการทางสังคมที่ซับซ้อนกว่าที่เราคิด เพราะมนุษย์ไม่ได้ดำเนินชีวิตโดยแยกขาดจากคนรอบข้าง แต่ต้องอาศัยการสังเกต เรียนรู้ และตอบสนองต่อกันอยู่ตลอดเวลา

          ทำไมบางคนหาวตามง่าย แต่บางคนกลับไม่หาวเลย

หากเราลองสังเกตคนรอบตัว จะพบว่าการหาวติดต่อกันไม่ได้เกิดขึ้นกับทุกคนเหมือนกัน บางคนเห็นเพื่อนหาวเพียงครั้งเดียวก็หาวตามทันที ขณะที่บางคนนั่งอยู่ข้างคนที่หาวหลายครั้งกลับไม่รู้สึกอยากหาวเลย

          ความแตกต่างนี้อาจเกิดจากหลายปัจจัย เช่น ความง่วงนอน ความเหนื่อยล้า ความสนใจต่อสิ่งที่กำลังเกิดขึ้น และความแตกต่างระหว่างบุคคลในการตอบสนองต่อพฤติกรรมของผู้อื่น

นอกจากนี้ สภาพแวดล้อมก็อาจมีส่วนเกี่ยวข้อง หากเรากำลังทำงานอย่างตั้งใจ อ่านหนังสือ หรือสนใจสิ่งใดสิ่งหนึ่งมากเป็นพิเศษ เราอาจไม่ได้สังเกตด้วยซ้ำว่าคนข้าง ๆ กำลังหาวอยู่ แต่หากเรากำลังนั่งพักอย่างสบาย ๆ และมองเห็นคนตรงหน้าหาวอย่างชัดเจน เราก็อาจมีโอกาสรู้สึกอยากหาวตามได้มากขึ้น

          สิ่งสำคัญคือ การไม่หาวตามไม่ได้แปลว่าร่างกายผิดปกติ และการหาวตามบ่อยก็ไม่ได้หมายความว่าบุคคลนั้นมีความผิดปกติทางจิตใจแต่อย่างใด เพราะการตอบสนองของมนุษย์ย่อมมีความแตกต่างกันตามธรรมชาติ

          แค่พูดถึงการหาว ทำไมเราก็อยากหาวได้

เรื่องที่น่าประหลาดใจอีกอย่างหนึ่งคือ บางครั้งเราไม่จำเป็นต้องเห็นคนหาวด้วยตาตัวเอง เพียงแค่อ่านเรื่องการหาวหรือฟังใครพูดถึงการหาว เราก็อาจเริ่มรู้สึกอยากหาวขึ้นมาได้

          สาเหตุอาจเกี่ยวข้องกับการที่สมองสามารถสร้างภาพความคิดจากภาษาและประสบการณ์เดิม เมื่อเราอ่านคำว่าอ้าปากกว้าง หายใจเข้าลึก ๆ หรือเห็นภาพในใจว่ามีคนกำลังหาว สมองก็อาจกระตุ้นกระบวนการที่เกี่ยวข้องกับการหาวขึ้นมา

          อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกคนที่จะเกิดปฏิกิริยาเช่นนี้ และไม่ใช่ทุกครั้งที่เราคิดถึงการหาวแล้วจะต้องหาวจริง ๆ

ถ้าผู้อ่านกำลังอ่านมาถึงตรงนี้แล้วรู้สึกอยากอ้าปากหาวขึ้นมาบ้าง ก็ถือเป็นตัวอย่างที่ชวนให้สังเกตว่า ความคิด ภาษา และสิ่งที่เรารับรู้สามารถมีอิทธิพลต่อความรู้สึกทางร่างกายของเราได้อย่างน่าสนใจ

          การหาวติดต่อกันพบได้เฉพาะในมนุษย์หรือไม่

การหาวติดต่อกันไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะมนุษย์เท่านั้น นักวิจัยพบพฤติกรรมลักษณะนี้ในสัตว์บางชนิดด้วย โดยเฉพาะสัตว์สังคมบางประเภท เช่น ลิงชิมแปนซีและสุนัข มีงานศึกษาที่ตรวจสอบว่าสัตว์เหล่านี้สามารถหาวตามเมื่อเห็นสัตว์ตัวอื่นหรือมนุษย์หาวได้หรือไม่

          อย่างไรก็ตาม ผลการศึกษาแตกต่างกันไปตามชนิดของสัตว์ เงื่อนไขการทดลอง และวิธีการสังเกต เราจึงไม่ควรสรุปว่าสัตว์ทุกชนิดสามารถหาวติดต่อกันได้เหมือนมนุษย์

การศึกษาพฤติกรรมดังกล่าวช่วยให้นักวิทยาศาสตร์เข้าใจมากขึ้นว่า การรับรู้พฤติกรรมของผู้อื่นและการตอบสนองทางร่างกายอาจมีรากฐานทางชีววิทยาอย่างไร รวมทั้งอาจเกี่ยวข้องกับการใช้ชีวิตร่วมกันในสังคมของสัตว์บางชนิดด้วย

การหาวบอกอะไรเกี่ยวกับธรรมชาติของมนุษย์

          หากมองเพียงผิวเผิน การหาวอาจเป็นเรื่องธรรมดาจนเราแทบไม่เคยให้ความสำคัญ แต่เมื่อพิจารณาอย่างละเอียด เราจะพบว่าพฤติกรรมเล็ก ๆ นี้เชื่อมโยงกับการทำงานของร่างกาย สมอง การรับรู้ และปฏิสัมพันธ์ระหว่างบุคคล

          มนุษย์สามารถรับรู้ความเปลี่ยนแปลงของคนรอบข้างได้อย่างรวดเร็ว บางครั้งเราเห็นเพื่อนยิ้มแล้วก็ยิ้มตาม เห็นคนหัวเราะแล้วรู้สึกสนุกไปด้วย หรือเห็นใครหาวแล้วเกิดความรู้สึกอยากหาวขึ้นมาเช่นกัน แม้พฤติกรรมเหล่านี้จะไม่ได้เกิดขึ้นเหมือนกันทุกคน แต่ก็แสดงให้เห็นว่าการอยู่ร่วมกันในสังคมมีอิทธิพลต่อประสบการณ์ของเราอยู่เสมอ

          กระนั้น เราก็ควรแยกให้ออกระหว่างสิ่งที่เราสังเกตเห็นกับข้อสรุปทางวิทยาศาสตร์ การที่เราหาวตามใครสักคนไม่ได้แปลว่าเรากำลังรับความง่วงจากเขาโดยตรง และไม่ได้หมายความว่าการหาวทุกครั้งเกิดจากความรู้สึกเห็นอกเห็นใจเสมอไป

การหาวยังคงเป็นปรากฏการณ์ที่มีรายละเอียดหลายด้าน และนักวิทยาศาสตร์ยังคงศึกษาเพื่อทำความเข้าใจกลไกที่อยู่เบื้องหลังให้ชัดเจนยิ่งขึ้น

          สรุปว่าเหตุผลที่เรามักหาวตามเมื่อเห็นคนอื่นหาวนั้น เรียกว่า การหาวติดต่อกัน ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องตั้งใจ และอาจเกี่ยวข้องกับการประมวลผลของสมอง การตอบสนองต่อสิ่งเร้าทางสังคม และสภาพร่างกายของแต่ละคน

แม้เราจะยังไม่มีคำอธิบายที่สมบูรณ์สำหรับกลไกทั้งหมดของการหาวติดต่อกัน แต่เรื่องนี้ก็ช่วยให้เราเห็นว่า ร่างกายและสมองของมนุษย์ทำงานสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมและคนรอบข้างมากกว่าที่เราคิด

          บางครั้ง สิ่งที่ดูเหมือนเป็นเรื่องเล็กน้อยอย่างการอ้าปากหาวเพียงครั้งเดียว กลับนำไปสู่คำถามทางวิทยาศาสตร์ที่น่าสนใจเกี่ยวกับธรรมชาติของมนุษย์ได้อย่างไม่น่าเชื่อ