คำว่า Computer Bug เริ่มต้นจากแมลงเม่าในเครื่อง Mark II หรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาโปรแกรมค้างหรือโค้ดทำงานผิด คนทำงานสายเทคมักพูดว่า “เจอบั๊ก” ราวกับเป็นคำธรรมดาที่อยู่กับคอมพิวเตอร์มาตลอด แต่มีบันทึกหน้าหนึ่งจากปี 1947 ที่ทำให้คำนี้มีภาพจำติดตาอยู่จนถึงปัจจุบัน: ซากแมลงเม่าถูกเทปแปะไว้ในสมุดบันทึกการทำงานของคอมพิวเตอร์ขนาดมหึมา

เหตุการณ์เกิดกับ Harvard Mark II เครื่องคำนวณไฟฟ้ากลขนาดใหญ่ของมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด เมื่อเครื่องมีปัญหา ทีมวิศวกรตรวจพบแมลงเม่าติดอยู่ในรีเลย์ ซึ่งเป็นชิ้นส่วนสวิตช์ไฟฟ้าที่ต้องขยับหน้าสัมผัสเพื่อให้เครื่องทำงานต่อได้ ซากแมลงจึงกลายเป็นสิ่งกีดขวางที่จับต้องได้ ไม่ใช่ความผิดพลาดลอย ๆ ในชุดคำสั่ง

ในสมุดบันทึกมีการติดแมลงตัวนั้นไว้ พร้อมข้อความภาษาอังกฤษว่า “First actual case of bug being found” หรือ “กรณีแรกที่พบ ‘บั๊ก’ ตัวจริง” คำว่า actual มีความหมายสำคัญมาก เพราะผู้บันทึกกำลังเล่นคำกับ bug ที่หมายถึงแมลงจริง ๆ ไม่ได้ประกาศว่านี่เป็นครั้งแรกที่มนุษย์ใช้คำว่า bug กับปัญหาทางเทคนิค

คำว่า bug มีใช้ก่อนเหตุการณ์นี้มานานแล้ว แวดวงวิศวกรรมไฟฟ้าใช้เรียกข้อบกพร่องที่หาต้นตอยากมาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 19 และมีหลักฐานว่าทีม Mark I ใช้คำนี้กับปัญหาของเครื่องและการเขียนคำสั่งก่อนปี 1944 ด้วยซ้ำ ดังนั้นจุดกำเนิดของคำจึงไม่ใช่แมลงเม่าตัวนี้

ชื่อของ Grace Hopper มักปรากฏคู่กับเรื่องดังกล่าว เพราะเธอเป็นนักคณิตศาสตร์และโปรแกรมเมอร์คนสำคัญในทีม Harvard Mark II และต่อมาช่วยเล่าเหตุการณ์นี้จนแพร่หลายไปในวงการคอมพิวเตอร์ ทว่าเอกสารจาก Smithsonian ระบุว่าสมุดบันทึกเล่มนั้น น่าจะไม่ใช่ลายมือหรือสมุดของ Hopper จึงยังไม่มีหลักฐานพอจะบอกว่าเธอเป็นคนพบแมลงหรือเป็นผู้แปะมันลงกระดาษด้วยตัวเอง

ความแม่นยำของเรื่องนี้อยู่ตรงที่ว่า วันที่ 9 กันยายน 1947 ทีมงานพบแมลงเม่าติดในรีเลย์ของ Mark II จริง และเก็บซากไว้ในบันทึกจริง ส่วนการโยงว่า Hopper เป็นผู้ให้กำเนิดคำว่า bug นั้นเป็นเรื่องเล่าที่ถูกย่อจนคลาดเคลื่อนจากหลักฐาน

สิ่งที่แมลงเม่าตัวนี้ทิ้งไว้จึงไม่ใช่ “บั๊กคอมพิวเตอร์ตัวแรกของโลก” หากเป็นหลักฐานชิ้นเล็กที่ทำให้ศัพท์เก่าของวิศวกรมีเรื่องเล่าจำง่ายขึ้น คำว่า debug ก็เข้ากับภาพนั้นพอดี: การไล่หาสิ่งที่ทำให้ระบบผิดปกติ ไม่ว่าสิ่งนั้นจะเป็นแมลงในรีเลย์เมื่อปี 1947 หรือเงื่อนไขบรรทัดเดียวในโค้ดวันนี้