เปิดมหากาพย์ "สาเก" หรือ "ขนุนทะเล": ผลไม้เปลี่ยนประวัติศาสตร์ กับชนวนเหตุการกบฏสะท้านโลก

        ใครจะเชื่อว่าผลไม้หน้าตาธรรมดาอย่าง "สาเก" หรือที่รู้จักกันในชื่อ "ขนุนสำปะลอ" และ "ขนุนทะเล" (Breadfruit) ซึ่งเมื่อนำไปอบหรือย่างจะมีเนื้อสัมผัสและกลิ่นหอมคล้ายขนมปังอบสดใหม่ จะเคยเป็นศูนย์กลางของแผนการทางเศรษฐกิจระดับจักรวรรดิบริติชในศตวรรษที่ 18 และกลายเป็นชนวนเหตุสำคัญที่จุดชนวนหนึ่งในการก่อกบฏกลางทะเลที่โด่งดังที่สุดในประวัติศาสตร์โลก นั่นคือเหตุการณ์กบฏบนเรือหลวงเบาน์ตี (HMS Bounty)

แผนยุทธศาสตร์ปากท้องของจักรวรรดิอังกฤษ

        ย้อนกลับไปในช่วงปลายศตวรรษที่ 18 จักรวรรดิอังกฤษกำลังขยายอำนาจทางเศรษฐกิจผ่านอาณานิคมโพ้นทะเล โดยเฉพาะในแถบแคริบเบียน เช่น เกาะจาเมกา ซึ่งเป็นแหล่งเพาะปลูกไร่อ้อยและผลิตน้ำตาลขนาดใหญ่ ทว่าปัญหาใหญ่ของบรรดาเจ้าของไร่อ้อยคือ "ต้นทุนค่าอาหาร" สำหรับเลี้ยงดูแรงงานทาสผิวดำจำนวนมหาศาล ประกอบกับภาวะสงครามและภัยธรรมชาติที่ทำให้การนำเข้าอาหารขาดแคลน

        เซอร์ โจเซฟ แบงก์ส (Sir Joseph Banks) นักพฤกษศาสตร์ชื่อดังประจำราชสำนัก ซึ่งเคยร่วมเดินทางสำรวจโลกไปกับกัปตันเจมส์ คุก ได้เสนอแนวคิดต่อพระเจ้าจอร์จที่ 3 ว่า มีพืชชนิดหนึ่งในหมู่เกาะตาฮิติทางมหาสมุทรแปซิฟิกตอนใต้ นั่นคือ "สาเก" (Breadfruit) ที่ให้ผลผลิตดกตลอดทั้งปี ดูแลง่าย และอุดมไปด้วยคาร์โบไฮเดรตสูง หากนำต้นพันธุ์สาเกข้ามน้ำข้ามทะเลมาปลูกในแถบแคริบเบียนได้สำเร็จ จะกลายเป็นแหล่งอาหารราคาถูกที่ช่วยประหยัดงบประมาณได้อย่างมหาศาล

        ภารกิจพิเศษจึงเริ่มต้นขึ้นในปี 1787 ราชนาวีอังกฤษได้ดัดแปลงเรือสินค้าเป็นเรือหลวงชื่อว่า HMS Bounty พร้อมแต่งตั้งให้ ร้อยโท วิลเลียม บลายห์ (William Bligh) นายทหารเรือผู้เชี่ยวชาญด้านการเดินเรือ เป็นผู้บังคับการเรือเพื่อมุ่งหน้าไปนำต้นกล้าสาเกกลับมา

จากแดนสวรรค์ตาฮิติ สู่เส้นทางนรกกลางคลื่นลม

        การเดินทางข้ามโลกใช้เวลานานเกือบ 10 เดือน เมื่อเรือเบาน์ตีเดินทางมาถึงเกาะตาฮิติในเดือนตุลาคม 1788 แต่เนื่องจากฤดูกาลของการขยายพันธุ์พืช ทำให้กัปตันบลายห์และลูกเรือต้องพักค้างแรมอยู่บนเกาะนานถึง 5 เดือน เพื่อขุดล้อมและเพาะชำต้นกล้าสาเกใส่กระถางมากกว่า 1,000 ต้น

        ช่วงเวลา 5 เดือนบนเกาะตาฮิตินั้นเปรียบเสมือนสวรรค์ของบรรดาลูกเรือ ท่ามกลางธรรมชาติอันอุดมสมบูรณ์ อาหารการกินที่สมบูรณ์แบบ และความผูกพันกับหญิงสาวชาวเกาะโพลินีเซีย ทำให้ลูกเรือหลายคน รวมทั้ง เฟลตเชอร์ คริสเตียน (Fletcher Christian) นายดาบต้นหนและรองผู้บังคับเรือ เกิดความรู้สึกลังเลและไม่อยากหวนคืนสู่ชีวิตทหารเรือที่เข้มงวดอีกต่อไป

        เมื่อถึงกำหนดออกเดินทางในเดือนเมษายน 1789 บรรยากาศบนเรือกลับกลายเป็นตรงกันข้าม เรือทั้งลำแออัดไปด้วยกระถางต้นสาเกที่กินพื้นที่ใช้สอยของลูกเรือ และสิ่งที่สร้างความตึงเครียดถึงขีดสุดคือ "น้ำจืด" ท่ามกลางสภาพอากาศร้อนจัด กัปตันบลายห์สั่งจำกัดการปันส่วนน้ำดื่มของลูกเรือ เพื่อสำรองน้ำจืดไว้รดต้นกล้าสาเกให้รอดชีวิต กอปรกับอารมณ์ฉุนเฉียวและคำพูดดุด่าที่รุนแรงของบลายห์ ทำให้ความไม่พอใจของลูกเรือสะสมจนถึงขีดสุด

กบฏบนเรือเบาน์ตี: เมื่อต้นสาเกถูกโยนทิ้งทะเล

        ในเช้าตรู่วันที่ 28 เมษายน 1789 ใกล้หมู่เกาะตองกา ความกดดันทั้งหมดระเบิดออก เฟลตเชอร์ คริสเตียน นำกำลังลูกเรือส่วนหนึ่งก่อการยึดเรือเบาน์ตี จับกุมกัปตันบลายห์ออกจากเตียงนอน

        หนึ่งในสัญลักษณ์ของการระบายความแค้นที่ฝังลึก คือลูกเรือกบฏได้พากันขนกระถางต้นสาเกทั้งหมดกว่าพันต้น ทุ่มทิ้งลงสู่ท้องทะเลอย่างบ้าคลั่ง เพื่อกำจัดสิ่งที่พวกเขาเชื่อว่าเป็นต้นตอของความทุกข์ทรมานทั้งหมด

        จากนั้นกลุ่มกบฏได้จับกัปตันบลายห์พร้อมลูกเรือที่ยังภักดีอีก 18 คน บังคับให้ลงเรือเปิดประทุนขนาดเล็กความยาวเพียง 23 ฟุต (ราว 7 เมตร) โดยให้เสบียงอาหารและน้ำดื่มเพียงไม่กี่วัน พร้อมเข็มทิศและเครื่องมือวัดมุม แต่ไม่มีแผนที่เดินเรือ ปล่อยให้ลอยเคว้งคว้างกลางมหาสมุทรแปซิฟิก

ปาฏิหาริย์แห่งการเอาชีวิตรอด และชะตากรรมของกลุ่มกบฏ

        แม้จะตกอยู่ในสถานการณ์ที่แทบไม่มีโอกาสรอดชีวิต แต่กัปตันวิลเลียม บลายห์ ได้แสดงอัจฉริยภาพด้านการเดินเรืออย่างน่าทึ่ง เขาสามารถนำเรือเปิดประทุนลำเล็กฝ่าพายุ คลื่นลมแรง และความอดอยาก เดินทางเป็นระยะทางมากกว่า 3,600 ไมล์ทะเล (กว่า 6,700 กิโลเมตร) นานถึง 47 วัน ไปจนถึงเกาะติมอร์ในหมู่เกาะอินเดียตะวันออกของเนเธอร์แลนด์ได้อย่างปลอดภัยโดยไม่เสียชีวิตลูกเรือกลางทะเลแม้แต่นายเดียว

        ขณะเดียวกัน ฝ่ายกบฏที่นำโดยเฟลตเชอร์ คริสเตียน ได้แล่นเรือกลับไปรับชาวตาฮิติ ก่อนจะพากันหลบหนีการตามล่าของราชนาวีอังกฤษไปยัง "เกาะพิตแคร์น" (Pitcairn Island) เกาะห่างไกลที่ไม่มีใครค้นพบในขณะนั้น พวกเขาเผาเรือเบาน์ตีทิ้งเพื่อไม่ให้ใครเห็นร่องรอย และตั้งถิ่นฐานอยู่ที่นั่นจนกลายเป็นบรรพบุรุษของประชากรบนเกาะมาจนถึงปัจจุบัน

ตลกร้ายทางประวัติศาสตร์: ผลไม้ที่แลกมาด้วยชีวิต แต่ไม่มีใครยอมกิน

        หลังจากบลายห์เดินทางกลับถึงอังกฤษและได้รับการตัดสินว่าพ้นผิด เขาได้รับมอบหมายให้ทำภารกิจเดิมอีกครั้งในปี 1791 บนเรือหลวงพรอวิเดนซ์ (HMS Providence) ซึ่งในครั้งนี้บลายห์สามารถนำต้นกล้าสาเกมากกว่า 2,000 ต้น เดินทางข้ามมหาสมุทรไปส่งถึงเกาะเซนต์วินเซนต์และจาเมกาได้สำเร็จอย่างราบรื่น

        ทว่าจุดพลิกผันที่ตลกร้ายที่สุดในประวัติศาสตร์ก็เกิดขึ้น เมื่อต้นสาเกเจริญเติบโตและให้ผลผลิตดกทั่วเกาะจาเมกา บรรดาแรงงานทาสในไร่อ้อยกลับ "ปฏิเสธที่จะกินมัน" เนื่องจากรสชาติที่จืดชืด ไม่คุ้นลิ้น และมีเนื้อสัมผัสแน่นแป้ง แตกต่างจากพืชหัวดั้งเดิมอย่างมันเทศหรือกล้วยที่พวกเขานิยมกิน ทำให้ผลสาเกถูกทิ้งให้เน่าเสียและใช้เป็นเพียงอาหารสัตว์อยู่นานหลายทศวรรษ

        จนกระทั่งเวลาผ่านไปหลายชั่วอายุคน มีการคิดค้นสูตรการปรุงรส การย่าง และการทอดอย่างถูกปาก สาเกจึงค่อยๆ ซึมซับเข้าสู่วิถีชีวิต และกลายมาเป็นอาหารพื้นถิ่นยอดนิยมประจำชาติจาเมกาและหมู่เกาะแคริบเบียนในที่สุด

        เรื่องราวของ "สาเก" หรือ "ขนุนทะเล" มิใช่เพียงประวัติศาสตร์ของพืชผลทางการเกษตร แต่เป็นภาพสะท้อนของยุคจักรวรรดินิยมที่มองพืชพันธุ์ธรรมชาติและชีวิตมนุษย์เป็นเพียงกลไกขับเคลื่อนผลกำไร ความพยายามบีบคั้นควบคุมธรรมชาติและลูกเรือเพื่อต้นไม้พันต้น นำไปสู่การกบฏที่โลกไม่ลืม และบทเรียนตลกร้ายที่เตือนใจว่า แผนการอันยิ่งใหญ่ของมนุษย์บางครั้งก็พังทลายลงด้วยรายละเอียดที่คาดไม่ถึง ตั้งแต่หยดน้ำจืดกลางทะเลไปจนถึงรสนิยมบนปลายลิ้น