เจาะลึกภาพประวัติศาสตร์ "สงครามโซเวียต-อัฟกานิสถาน (1979–1989)" สงครามยืดเยื้อที่สั่นคลอนมหาอำนาจ

ช่วงปลายเดือนธันวาคม ค.ศ. 1979 กองทัพสหภาพโซเวียตได้ยกพลบุกเข้าสู่ประเทศอัฟกานิสถาน เพื่อเข้าแทรกแซงและสนับสนุนรัฐบาลอัฟกานิสถานฝ่ายคอมมิวนิสต์ที่กำลังเผชิญกับการก่อตั้งกลุ่มต่อต้านชาวมุสลิม หรือ "กลุ่มมูจาฮีดีน" (Mujahideen) เหตุการณ์นี้นำไปสู่สงครามยืดเยื้อยาวนานเกือบสิบปี ซึ่งสร้างบาดแผลลึกให้แก่ทั้งสองฝ่าย และกลายเป็นหนึ่งในจุดเปลี่ยนสำคัญทางประวัติศาสตร์ของสงครามเย็น

1. สมรภูมิยืดเยื้อและการควบคุมพื้นที่

แม้โซเวียตจะส่งกำลังทหารเข้ามามากกว่า 100,000 นาย และสามารถยึดครองเมืองหลวง ตลอดจนศูนย์กลางเขตเมืองใหญ่ไว้ได้ แต่ในพื้นที่ชนบทและเทือกเขาสูงกลับเป็นอาณาเขตของกลุ่มมูจาฮีดีน การสู้รบกลายเป็นลักษณะสงครามกองโจรที่ยืดเยื้อ โซเวียตใช้ยุทธวิธีโจมตีทางอากาศและการทิ้งระเบิดเพื่อทำลายฐานสนับสนุนในชนบท ส่งผลให้เกิดวิกฤตการณ์ผู้ลี้ภัยครั้งใหญ่ โดยมีชาวอัฟกันกว่า 2.8 ล้านคนหลบหนีไปยังปากีสถาน และอีก 1.5 ล้านคนลี้ภัยไปยังอิหร่าน

2. การแทรกแซงจากต่างชาติและการสนับสนุน "มูจาฮีดีน"

สงครามในอัฟกานิสถานกลายเป็นสมรภูมิตัวแทน (Proxy War) ที่ได้รับการจับตาจากทั่วโลก สหรัฐอเมริกาผ่านทางสำนักข่าวกรองกลาง (CIA) ร่วมมือกับซาอุดีอาระเบียและปากีสถาน ได้ส่งเงินสนับสนุนและอาวุธยุทโธปกรณ์มูลค่าหลายร้อยล้านดอลลาร์แก่กลุ่มมูจาฮีดีน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการสนับสนุน จรวดนำวิถีต่อสู้อากาศยานแบบพกพา "สติงเกอร์" (Stinger Missiles) ซึ่งช่วยลดเปรียบครองอากาศของกองทัพโซเวียตลงอย่างสิ้นเชิง

3. ภาพถ่ายลับจากโครงการ AMRC: บันทึกสงครามซ่อนเร้น

เนื่องจากสื่อต่างประเทศถูกจำกัดการเข้าถึงสมรภูมิอย่างเข้มงวด ในปี ค.ศ. 1985 จึงมีการฝึกอบรมชาวอัฟกันให้เป็นผู้สื่อข่าวภาพ ภายใต้โครงการของ ศูนย์ทรัพยากรสื่ออัฟกัน (Afghan Media Resource Center - AMRC) โดยมีการส่งมอบกล้องถ่ายภาพกว่า 50 ตัว ให้แก่ทีมข่าวที่ฝังตัวอยู่กับกลุ่มมูจาฮีดีน นำไปสู่การบันทึกภาพถ่ายประวัติศาสตร์มากกว่า 94,000 ภาพ ซึ่งช่วยเปิดเผยความจริงของสงครามที่เคยถูกปกปิดให้โลกได้รับรู้

4. ผลกระทบระยะยาวต่อสังคมอัฟกานิสถาน

สงคราม 9 ปีไม่ได้จบลงเพียงแค่การถอนกำลังของทหารโซเวียตในวันที่ 15 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1989 แต่ยังได้ทิ้งมรดกทางสังคมและวัฒนธรรมที่เปลี่ยนหน้าประวัติศาสตร์อัฟกานิสถานไปตลอดกาล:

• วัฒนธรรมอาวุธและการกระจายอำนาจ: โครงสร้างอำนาจแบบเดิมถูกทำลายลง เกิดการเรืองอำนาจของกลุ่มติดอาวุธท้องถิ่น กองกำลังส่วนตัว และกลุ่มติดอาวุธทางศาสนา

• ความตึงเครียดทางชาติพันธุ์: ดุลอำนาจระหว่างกลุ่มชาวปัชตุน (Pashtun) ซึ่งเคยเป็นกลุ่มนำหลัก เปลี่ยนแปลงไปเนื่องจากการเติบโตของกลุ่มการเมืองชาวทาจิก อุซเบก และฮาซารา

• ภัยแฝงจาก "ทุ่นระเบิดผีเสื้อ" (Butterfly Mines): ทุ่นระเบิดขนาดเล็ก PFM-1 จำนวนหลายล้านลูกที่ถูกทิ้งจากเครื่องบินโซเวียต ตกค้างอยู่ตามพื้นที่ชนบท และกลายเป็นอันตรายร้ายแรงต่อเด็กๆ และประชาชนทั่วไปเรื่อยมา

5. การถอนทัพและการล่มสลายของสหภาพโซเวียต

การสูญเสียชีวิตทหารโซเวียตมากกว่า 15,000 นาย พร้อมผู้บาดเจ็บอีกจำนวนมาก ทำให้สงครามอัฟกานิสถานถูกเรียกว่าเป็น "เวียดนามของโซเวียต" นักประวัติศาสตร์หลายท่านชี้ว่า แม้งบประมาณการทำสงครามคิดเป็นเพียงประมาณ 2.5% ของงบประมาณการทหารทั้งหมดของโซเวียต แต่มันส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อภาพลักษณ์ความแข็งแกร่งของกองทัพแดง ลดทอนความน่าเชื่อถือของรัฐบาล และกลายเป็นหนึ่งในปัจจัยเร่งให้เกิดการล่มสลายของสหภาพโซเวียตในเวลาต่อมา