เหตุใดเซลล์ไข่ของคุณจึงเคยอยู่ในครรภ์คุณยาย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ลองนึกภาพคุณยายกำลังตั้งครรภ์ลูกสาวคนหนึ่ง ซึ่งต่อมาจะเติบโตเป็นคุณแม่ของเรา ช่วงนั้นเอง ในร่างกายของทารกหญิงตัวเล็ก ๆ มีการสร้างเซลล์สืบพันธุ์จำนวนมหาศาลอยู่ในรังไข่ เรื่องนี้ทำให้เกิดประโยคชวนอึ้งว่า “เราเคยอยู่ในท้องคุณยาย” ฟังดูเหมือนนิยายวิทยาศาสตร์ แต่มีแกนความจริงทางชีววิทยาซ่อนอยู่

คำตอบที่แม่นยำคือ เซลล์ไข่ที่ภายหลังอาจกลายเป็นส่วนที่มาจากแม่ของเรา เคยอยู่ในรังไข่ของแม่ ขณะที่แม่ยังอยู่ในครรภ์คุณยาย ไม่ได้หมายความว่าร่างกายหรือจิตสำนึกของเราย้อนเวลาไปอยู่ตรงนั้นแล้ว แต่เป็นเส้นทางของเซลล์สืบพันธุ์ที่เชื่อมคนสามรุ่นเข้าด้วยกันจริง ๆ

รังไข่เริ่มสะสมเซลล์ไข่ตั้งแต่ยังไม่ลืมตาดูโลก

ระบบสืบพันธุ์ของมนุษย์หญิงมีจังหวะเวลาต่างจากเพศชายมาก ร่างกายเพศชายสร้างอสุจิใหม่อย่างต่อเนื่องหลังเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ แต่รังไข่ของทารกหญิงจะเริ่มสร้างและสะสมเซลล์ตั้งต้นของไข่ตั้งแต่อยู่ในครรภ์

ข้อมูลทางการแพทย์ระบุว่า เมื่อทารกในครรภ์เป็นเพศหญิงมีอายุครรภ์ราว 5 เดือน รังไข่ทั้งสองข้างอาจมีเซลล์ไข่หรือเซลล์สืบพันธุ์อยู่ประมาณ 6–7 ล้านเซลล์ หลังจากนั้นจำนวนจะลดลงตามกระบวนการธรรมชาติ เหลือราว 1–2 ล้านเซลล์เมื่อแรกเกิด และลดลงต่อไปจนเหลือประมาณ 300,000 เซลล์เมื่อเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์

เซลล์เหล่านี้จำนวนมากไม่ได้ถูกใช้ในการตกไข่ แต่ค่อย ๆ เสื่อมสลายไปตามวัยตลอดชีวิต ผู้หญิงคนหนึ่งจึงมีไข่ที่ตกจริงเพียงราว 400 ใบโดยเฉลี่ย ไม่ใช่หลายแสนหรือหลายล้านใบตามจำนวนที่เคยสะสมไว้ในช่วงเริ่มต้น

ภาพตุ๊กตาแม่ลูกดกที่ใช้เปรียบเทียบ

หากเรียงลำดับเหตุการณ์ จะเห็นภาพคล้ายตุ๊กตารัสเซียซ้อนกันสามชั้น คุณยายตั้งครรภ์แม่ แม่ในระยะทารกในครรภ์กำลังสร้างและเก็บเซลล์ไข่ไว้ในรังไข่ แล้วหลายสิบปีต่อมา เซลล์ไข่หนึ่งเซลล์จากรังไข่ของแม่นั้นจึงสุกและถูกปล่อยออกมา เมื่อได้รับการปฏิสนธิจากอสุจิ ก็เริ่มต้นตัวอ่อนของเรา

ดังนั้น ก่อนเราเกิดหลายสิบปี “วัตถุดิบจากฝั่งแม่” ที่ต่อมาจะมีส่วนสร้างเรา ได้อยู่ภายในร่างกายของแม่แล้ว และแม่ก็อยู่ภายในมดลูกของคุณยายในเวลาเดียวกัน นี่คือเหตุผลที่ประโยคดังกล่าวจับใจคนฟังได้ แม้ต้องระวังไม่ตีความเกินจริง

คำว่า “ตัวคุณอยู่ในท้องคุณยาย” เป็นคำเปรียบเทียบ ไม่ใช่ข้อเท็จจริงว่าคุณเป็นคนคนเดิมตั้งแต่ตอนนั้น เพราะเซลล์ไข่ยังต้องผ่านการแบ่งเซลล์และรวมกับอสุจิ จึงได้ชุดพันธุกรรมเฉพาะตัวของบุคคลใหม่ขึ้นมาในภายหลัง แต่ในเชิงสายสัมพันธ์ทางชีววิทยา มันคือการส่งต่อที่ต่อเนื่องข้ามสามรุ่นอย่างน่าทึ่ง

ทำไมเซลล์ไข่จึงรอได้นานหลายสิบปี

เซลล์ไข่ในรังไข่ไม่ได้ทำงานเต็มที่ตลอดเวลา หลายเซลล์หยุดรออยู่ในระยะหนึ่งของการแบ่งเซลล์ ถุงเล็ก ๆ ที่เรียกว่าฟอลลิเคิล จนกว่าฮอร์โมนและวงจรประจำเดือนจะคัดเลือกบางเซลล์ให้เจริญต่อและตกไข่ ระบบนี้จึงเหมือนคลังสำรองที่สร้างขึ้นตั้งแต่ก่อนคลอด แล้วทยอยใช้ทีละน้อยตลอดช่วงวัยเจริญพันธุ์

การที่เซลล์ไข่ต้องอยู่กับร่างกายมานาน ยังอธิบายได้ว่าทำไมคุณภาพและจำนวนของไข่จึงเปลี่ยนไปตามอายุ การตั้งครรภ์และภาวะเจริญพันธุ์ไม่ได้ขึ้นกับอายุอย่างเดียว แต่ปัจจัยเรื่องจำนวนและคุณภาพของไข่ก็มีส่วนสำคัญ แพทย์จึงประเมินเป็นรายบุคคลเมื่อมีข้อกังวลเรื่องการมีบุตร

เรื่องนี้บอกอะไรเกี่ยวกับครอบครัว

วิทยาศาสตร์ไม่ได้ทำให้ความสัมพันธ์ในครอบครัวกลายเป็นเรื่องลึกลับเกินจริง แต่มันเผยให้เห็นช่วงเวลาที่ซ้อนกันอย่างงดงาม คุณยายกำลังอุ้มแม่อยู่ ขณะเดียวกันรังไข่ของแม่ก็กำลังเก็บเซลล์ที่อาจมีส่วนสร้างหลานในอนาคต ความเชื่อมโยงนี้เกิดขึ้นเงียบ ๆ ก่อนที่ทั้งสามรุ่นจะได้พบหน้ากันนานหลายปี

เพราะฉะนั้น ถ้าจะเล่าแบบสั้นที่สุด ประโยคที่ถูกต้องคือ คุณไม่ได้เคยเป็นตัวอ่อนในท้องคุณยาย แต่เซลล์ไข่จากแม่ที่มีส่วนทำให้คุณเกิด เคยอยู่กับแม่ในครรภ์คุณยาย เรื่องธรรมดาของการกำเนิดชีวิตจึงมีชั้นเวลาและความผูกพันมากกว่าที่เรามองเห็นด้วยตาเปล่า